Nguyên lý tổng hợp sinh khối và trao đổi chất ở cây trồng
Ban Kỹ thuật Chelate Asia 18 slide khoảng 13 phút 5 câu trắc nghiệm
Bài mở đầu của khóa học giải thích cây lớn lên từ đâu: khoảng 95% sinh khối đến từ không khí và nước, chỉ khoảng 5% từ khoáng trong đất. Bài dành cho nhà vườn và nhân viên tư vấn mới làm quen với dinh dưỡng cây trồng. Học xong, bạn hiểu vai trò của từng nhóm khoáng, hai dòng vận chuyển trong cây và biết khi nào nên tưới gốc, khi nào nên phun lá.
SINH LÝ CÂY TRỒNG
Nguyên lý tổng hợp sinh khối và trao đổi chất ở cây trồng
Cây lớn lên từ đâu, khoáng chất làm gì trong cây và vì sao có thứ nên tưới gốc, có thứ nên phun lá.
Sinh khối của cây đến từ đâu?
Phần lớn khối lượng của cây không lấy từ đất mà lấy từ không khí và nước.
CO₂ + H₂O + ánh sáng → đường → sinh khối
- Khoảng 95% chất khô của cây là cacbon, oxy và hydro, lấy từ khí CO₂ và nước.
- Chỉ khoảng 5% là các nguyên tố khoáng cây hút từ đất và phân bón.
- Ánh sáng là nguồn năng lượng để ghép CO₂ và nước thành đường.
- Đường là nguyên liệu gốc để cây tạo ra thân, lá, rễ, hoa và trái.
Sinh khối là toàn bộ vật chất mà cây tạo ra, tức phần còn lại sau khi phơi sấy hết nước. Nhiều người nghĩ cây lớn lên nhờ "ăn" đất và phân, nhưng thật ra đất chỉ góp một phần rất nhỏ về khối lượng. Vì vậy muốn cây lớn nhanh thì việc đầu tiên là giữ cho bộ lá khỏe, đủ ánh sáng và đủ nước để quang hợp tốt.
Cây hấp thu gì từ môi trường?
- Từ không khí: CO₂ cho quang hợp và O₂ cho hô hấp, đi vào chủ yếu qua khí khổng trên lá.
- Từ nước: H₂O vừa là nguyên liệu quang hợp, vừa là dung môi hòa tan và chở dinh dưỡng.
- Từ đất: đa lượng N, P, K; trung lượng Ca, Mg, S; vi lượng Fe, Zn, Mn, Cu, B, Mo…
- Rễ chỉ hút được khoáng khi khoáng đã tan trong nước thành ion.
- Tất cả kết hợp lại để cấu thành chất sống của cây.
Cây cần mười mấy nguyên tố thiết yếu, chia thành nhóm lấy từ không khí và nước (C, H, O) và nhóm khoáng lấy từ đất. Khoáng trong đất phải tan thành ion như NO₃⁻, NH₄⁺, H₂PO₄⁻, K⁺, Ca²⁺ thì rễ mới hút được. Đây là lý do đất khô hạn thì dù bón nhiều phân cây vẫn đói: không có nước, phân không tan và không đến được rễ.
Quang hợp – nguồn gốc của sinh khối
Quang hợp càng mạnh thì cây càng có nhiều vật liệu để lớn.
- Diệp lục trong lá hấp thu năng lượng ánh sáng (quang năng).
- Lá lấy CO₂ từ không khí, rễ đưa nước và khoáng lên.
- Sản phẩm là chất hữu cơ (đường, tinh bột) và khí O₂ thải ra ngoài.
- Bộ lá xanh, dày, đủ nắng là "nhà máy" quyết định năng suất.
Quang hợp là quá trình cây dùng năng lượng ánh sáng để biến CO₂ và nước thành đường. Mọi thứ làm giảm quang hợp như thiếu nắng, lá bị sâu bệnh, thiếu nước làm khí khổng đóng lại đều làm cây chậm lớn. Chăm bộ lá khỏe chính là chăm "nhà máy" tạo ra năng suất.
Từ CO₂ và nước thành đường trong lá
6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂
- Đường glucozơ (C₆H₁₂O₆) được tạo ra trong lục lạp của tế bào lá.
- Đường được ghép thành saccarozơ để chuyển đi nuôi các bộ phận khác.
- Phần chưa dùng đến được cất lại dưới dạng tinh bột.
- Từ đường, cây ghép thêm N, P, S… để tạo protein, dầu, vitamin, hormone.
Phương trình quang hợp cho thấy nguyên liệu chỉ gồm CO₂ và nước, còn ánh sáng cấp năng lượng. Đường tạo ra ở lá không nằm yên một chỗ mà được chuyển đến rễ, đọt non, hoa và trái. Khoáng chất không có mặt trong phương trình, nhưng thiếu khoáng thì bộ máy quang hợp không chạy được.
Thành phần nguyên tố trong chất khô của cây
Số liệu trung bình, thay đổi theo loài cây và bộ phận.
| Nguyên tố | Tỷ lệ trong chất khô | Nguồn lấy |
|---|---|---|
| Cacbon (C) | khoảng 45% | CO₂ trong không khí |
| Oxy (O) | khoảng 45% | CO₂ và nước |
| Hydro (H) | khoảng 6% | Nước |
| Đạm (N) | khoảng 1,5% | Đất, phân bón |
| Kali (K) | khoảng 1% | Đất, phân bón |
| Các khoáng còn lại | khoảng 1–2% | Đất, phân bón |
Ba nguyên tố C, H, O chiếm khoảng 96% chất khô, nằm trong đường bột, chất xơ, chất béo và cả trong protein. Toàn bộ các nguyên tố khoáng cộng lại chỉ vào khoảng 4–5%. Con số nhỏ này dễ làm ta xem nhẹ phân bón, nhưng phần sau của bài sẽ cho thấy thiếu chúng thì 96% còn lại cũng không hình thành được.
Khoáng chất: chiếm ít nhưng không thể thiếu
- Khoáng chỉ chiếm khoảng 4–5% chất khô nhưng có mặt trong diệp lục, protein, enzym và hormone.
- Một số là vật liệu cấu trúc: N trong protein và diệp lục, P trong ADN và ATP, Ca trong vách tế bào.
- Một số là chất điều khiển: K điều hòa nước, vi lượng (Zn, Mn, Fe…) kích hoạt enzym.
- Khoáng quyết định tốc độ của các phản ứng sinh học trong cây.
- Thiếu chỉ một nguyên tố cũng có thể làm rối loạn cả quá trình trao đổi chất.
Có thể hình dung đường từ quang hợp là gạch, còn khoáng chất là thợ xây, máy móc và cả một phần xi măng. Không có enzym chứa khoáng thì đường không được chuyển thành protein, dầu hay chất xơ. Vì thế bón phân không phải để "tạo ra" khối lượng, mà để bộ máy tạo ra khối lượng chạy trơn tru.
Đạm, lân, kali làm gì trong tế bào?
Đạm (N): protein và diệp lục
- Protein là máy móc và vật liệu xây dựng của tế bào.
- Diệp lục là "tấm pin mặt trời" hấp thu ánh sáng.
- Tổng hợp cả hai cần N, cùng với Mg, S và Fe.
Lân (P): năng lượng ATP
- ATP là "pin sạc" cấp năng lượng cho mọi hoạt động sống.
- Không có ATP, hút khoáng và tổng hợp chất đều dừng lại.
- P còn nằm trong ADN và màng tế bào.
Kali (K): điều hòa nước, enzym
- Kali là "nhạc trưởng sinh lý", không nằm trong cấu trúc mô.
- Điều khiển đóng mở khí khổng, cây hút và thoát nước.
- Kích hoạt nhiều enzym, giúp chuyển đường về trái, củ.
Ba nguyên tố đa lượng đảm nhận ba việc khác nhau nên không thay thế được cho nhau. Đạm tạo ra bộ máy, lân cấp năng lượng cho bộ máy chạy, còn kali điều phối nước và dòng vận chuyển sản phẩm. Bón lệch hẳn về một loại thì hai việc còn lại bị nghẽn và cây không lớn cân đối được.
Đạm, lân, kali thể hiện trên cây thế nào?
Đạm (N)
- Nuôi lá và mô non, kéo đọt, bung lá nhanh.
- Giúp cây xanh, cành vươn dài.
- Thiếu: cây còi, lá già vàng trước, chậm lớn.
- Thừa: lá rậm, ít hoa, mô mềm, dễ sâu bệnh.
Lân (P)
- Thúc ra rễ mạnh, nhất là rễ non, rễ tơ.
- Giúp phân hóa mầm hoa, hình thành hạt và trái non.
- Giúp cây phục hồi nhanh sau khi bị tổn thương.
- Thiếu: chậm ra rễ, ít hoa, khó đậu trái.
Kali (K)
- Cứng thân, dày lá, chắc cuống trái.
- Nuôi trái to, chắc, ngọt, lên màu đẹp.
- Tăng chịu hạn, chịu rét, chống đổ ngã.
- Thiếu: cháy mép lá già, trái nhỏ, thân mềm dễ đổ.
Đây là cách nhận biết nhanh ngoài vườn. Đạm, lân và kali đều di chuyển được trong cây, nên khi thiếu cây rút từ lá già nuôi lá non và triệu chứng hiện ở lá già trước. Thừa đạm cũng hại không kém thiếu: cây tốt lá nhưng mô mềm, khó ra hoa và dễ nhiễm bệnh.
Trung lượng và vi lượng: lượng nhỏ, việc lớn
- Canxi (Ca): làm chắc vách tế bào, cần cho đầu rễ, đọt non và trái non.
- Magie (Mg): nằm ở trung tâm phân tử diệp lục, thiếu thì lá già vàng phần thịt, gân còn xanh.
- Lưu huỳnh (S): thành phần của một số axit amin, cần cho tổng hợp protein.
- Vi lượng (Fe, Zn, Mn, Cu, B, Mo): kích hoạt enzym, tham gia quang hợp, thụ phấn, tạo hormone.
- Thiếu vi lượng, cây có thể vàng lá, rụng hoa, rụng trái non dù đã bón đủ NPK.
Trung lượng và vi lượng đóng góp rất ít vào khối lượng của cây, nhưng chúng điều khiển quang hợp, vận chuyển và bảo vệ tế bào. Nhiều vườn bón NPK rất đầy đủ mà cây vẫn vàng đọt hoặc rụng trái non, nguyên nhân thường nằm ở nhóm này. Cây cần chúng với lượng nhỏ nên bón thừa cũng dễ gây ngộ độc, cần dùng đúng liều.
Mỗi bộ phận của cây cần khoáng gì nhất?
| Bộ phận | Khoáng cần chú ý | Tác dụng |
|---|---|---|
| Rễ | P, Ca, B | Rễ mọc mạnh, nhiều rễ tơ, hút tốt |
| Thân | Ca, K, Cu, Zn | Cứng cây, chống đổ ngã |
| Lá | N, Mg, Fe, Mn, S | Xanh lá, quang hợp mạnh |
| Hoa | P, B, Zn | Ra hoa đều, thụ phấn tốt |
| Trái | K, Ca, B, Mg | Lớn đều, chắc trái, đẹp màu |
Bảng này là cách ghi nhớ nhanh, không có nghĩa mỗi bộ phận chỉ cần vài nguyên tố đó. Bộ phận nào đang lớn mạnh thì nhu cầu về nhóm khoáng tương ứng tăng lên. Dựa vào đây có thể điều chỉnh phân theo giai đoạn: thời kỳ ra rễ chú ý lân và canxi, thời kỳ nuôi trái chú ý kali, canxi và bo.
Ảnh hưởng của khoáng đến năng suất
Năng suất bị giới hạn bởi yếu tố đang thiếu nhất, giống mực nước trong thùng gỗ bị chặn bởi thanh gỗ thấp nhất.
- Mỗi thanh gỗ là một yếu tố: đạm, lân, kali, canxi, vi lượng, nước, ánh sáng, đất.
- Bón thêm thứ đã đủ không làm tăng năng suất, chỉ tốn tiền và dễ gây mất cân đối.
- Muốn tăng năng suất phải tìm đúng "thanh gỗ thấp nhất" để bù.
Đây là quy luật tối thiểu của Liebig, nền tảng của bón phân cân đối. Một vườn thiếu kẽm thì dù bón thêm bao nhiêu đạm, năng suất vẫn đứng ở mức mà kẽm cho phép. Các yếu tố ngoài dinh dưỡng như nước, ánh sáng và điều kiện đất cũng là những thanh gỗ của chiếc thùng.
Dòng vận chuyển hai chiều trong cây
- Mạch gỗ (xylem): đưa nước và khoáng từ rễ lên thân, lá theo dòng thoát hơi nước.
- Mạch rây (phloem): đưa đường và nhiều chất điều hòa sinh trưởng từ lá đến rễ, đọt non, hoa, trái.
- Nhờ hai hệ mạch này, cây nuôi được từng bộ phận ở xa nơi hút và nơi tổng hợp.
- Ca, B ít di chuyển trong mạch rây nên khó chuyển từ lá già sang trái và đọt non.
Mạch gỗ chỉ chảy một chiều từ rễ lên và chảy mạnh khi lá thoát hơi nước nhiều. Mạch rây chở sản phẩm quang hợp từ lá trưởng thành đến những nơi đang cần, có thể đi lên hoặc đi xuống. Hiểu hai dòng này sẽ giải thích được vì sao trái non hay thiếu canxi dù đất không thiếu: trái thoát hơi nước ít nên nhận được rất ít canxi từ mạch gỗ.
Tưới gì, phun gì, khi nào?
- Đa lượng, trung lượng: cây cần nhiều nên bón, tưới gốc là chính; rễ hút rồi đưa lên theo mạch gỗ.
- Vi lượng: cần ít, phun qua lá bổ sung nhanh, nhất là khi đất làm rễ khó hút.
- Chất điều hòa sinh trưởng (auxin, cytokinin, GA₃, brassinolide…): liều rất nhỏ, thường phun qua lá.
- Kích đọt, bật chồi: phun ướt đều tán, hướng vào đọt và mắt chồi.
- Phun lúc sáng sớm hoặc chiều mát, khi trời dịu và ẩm, dung dịch lâu khô nên thấm tốt hơn.
Nguyên tắc chung là thứ cây cần nhiều thì cho qua rễ, thứ cây cần rất ít thì có thể cho qua lá. Lá chỉ thấm được một lượng nhỏ mỗi lần phun nên không thể nuôi cây bằng phun đạm, lân, kali thay cho bón gốc. Tránh phun lúc nắng gắt vì dung dịch khô nhanh, hiệu quả thấp và dễ cháy lá.
Tưới và phun theo từng giai đoạn
| Giai đoạn | Tưới gốc | Phun qua lá |
|---|---|---|
| Kích rễ, phục hồi rễ | Auxin (IBA, NAA), nitrophenolat | Phun hỗ trợ khi rễ đang bị tổn thương |
| Kích đọt, bật chồi | Đủ nước, đủ đạm | Chất điều hòa sinh trưởng, vi lượng |
| Dưỡng hoa | Hạn chế bón, nhất là đạm | Vi lượng (B, Zn), chất điều hòa sinh trưởng |
| Giữ trái, nuôi trái | Dinh dưỡng đa, trung lượng | Canxi, bo, chất điều hòa lên lá và trái |
Giai đoạn ra hoa cây khá nhạy cảm, bón nhiều đạm lúc này dễ làm cây quay lại ra đọt và rụng hoa. Khi nuôi trái cần làm cả hai việc: tưới gốc để cấp đủ dinh dưỡng, phun trực tiếp lên trái và lá gần trái để bổ sung canxi, bo. Khi bộ rễ đang hư, khả năng hút kém, phun qua lá là cách tiếp sức tạm thời trong lúc chờ rễ mới.
Hấp thu dinh dưỡng qua rễ và qua lá
| Nhóm chất | Đường hấp thu chính | Vai trò của phun lá |
|---|---|---|
| Đa lượng N, P, K | Qua rễ là chủ yếu | Bổ sung nhỏ, lúc cây cần gấp |
| Trung lượng Ca, Mg, S | Qua rễ là chủ yếu | Bổ sung Ca, Mg cho trái và lá |
| Vi lượng | Qua rễ và qua lá | Hiệu quả, sửa thiếu hụt nhanh |
| Chất điều hòa sinh trưởng | Chủ yếu qua lá | Là cách dùng chính |
Lượng cây cần càng lớn thì càng phải dựa vào rễ, vì mỗi lần phun lá chỉ thấm được một lượng nhỏ. Với vi lượng, nhu cầu chỉ tính bằng gam trên mỗi sào nên phun lá đáp ứng được phần lớn. Chất điều hòa sinh trưởng dùng ở nồng độ rất thấp và tác động ngay tại lá, đọt, hoa nên phun là cách dùng phổ biến nhất.
Cân bằng giữa tổng hợp và tiêu hao
Cây không chỉ tổng hợp mà còn tiêu hao vật chất cho hô hấp, phòng vệ, ra hoa và nuôi trái.
- Quang hợp mạnh: giữ bộ lá khỏe, đủ ánh sáng, đủ nước.
- Hấp thu dinh dưỡng tốt: rễ khỏe, đất tơi xốp, bón cân đối.
- Hạn chế mất mát: giảm stress do nắng nóng, lạnh, hạn, úng, mặn.
- Sinh khối tăng khi lượng tổng hợp lớn hơn lượng tiêu hao.
Hô hấp là quá trình cây đốt đường để lấy năng lượng, hoàn toàn cần thiết nhưng cũng làm hao vật chất. Khi trời quá nóng, hô hấp tăng mạnh trong khi quang hợp giảm, cây làm ra ít mà tiêu nhiều. Che mát, giữ ẩm và bón cân đối là cách giữ cho phần tích lũy luôn dương.
Tóm lại
- Khoảng 95% sinh khối đến từ CO₂ và nước nhờ quang hợp; khoáng chỉ chiếm khoảng 5%.
- Khoáng chất chiếm ít nhưng quyết định bộ máy sống: thiếu một nguyên tố, cả hệ thống chậm lại.
- Năng suất bị giới hạn bởi yếu tố thiếu nhất, nên phải bón cân đối.
- Mạch gỗ đưa nước và khoáng đi lên; mạch rây đưa đường đến nơi cần.
- Thứ cây cần nhiều thì bón gốc; vi lượng và chất điều hòa sinh trưởng có thể phun lá.
Cây hấp thu CO₂ từ không khí, nước và khoáng từ rễ, tổng hợp chất hữu cơ nhờ ánh sáng rồi vận chuyển đi khắp cơ thể để xây dựng sinh khối, ra hoa và kết trái. Nắm được nguyên lý này, các bài tiếp theo về đạm, lân, kali, canxi, magie sẽ dễ hiểu hơn nhiều. Mỗi quyết định bón phân nên bắt đầu từ câu hỏi: cây đang thiếu gì nhất và nên đưa vào bằng đường nào.
Trắc nghiệm cuối bài
5 câu hỏi về nội dung bài giảng. Trả lời đúng cả 5 câu để nhận một phần quà ngẫu nhiên, gửi kèm đơn hàng kế tiếp của bạn tại Chelate Asia (quà giữ 60 ngày). Mỗi bài được làm tối đa 3 lần.
Bài giảng khác
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Đạm (N): dinh dưỡng khởi đầu của sự sống
22 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Lân (P): phát triển rễ và hoa
25 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Kali (K): kích hoạt enzyme, vận chuyển đường
25 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Canxi (Ca): giúp cây cứng cáp, bền vững
21 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Magie (Mg): trung tâm của diệp lục
21 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Cách tính công thức NPK, đơn vị tính và tỷ trọng phân bón
19 slide · có trắc nghiệm