Canxi (Ca): giúp cây cứng cáp, bền vững
Ban Kỹ thuật Chelate Asia 21 slide khoảng 14 phút 5 câu trắc nghiệm
Canxi là nguyên tố trung lượng tạo nên sự cứng cáp của thành tế bào, quyết định độ chắc của trái và sức khỏe bộ rễ. Bài này dành cho nhà vườn và nhân viên tư vấn, giải thích vì sao cây thiếu canxi ngay cả khi đất không thiếu, và canxi liên quan thế nào đến pH đất. Học xong, bạn phân biệt được vôi nung, vôi tôi, bột đá vôi, canxi nitrat, canxi chelate và biết chọn loại nào cho việc cải tạo đất, loại nào để nuôi trái.
DINH DƯỠNG TRUNG LƯỢNG
Canxi (Ca)
Dinh dưỡng cho sự cứng cáp và bền vững của cây trồng
Canxi trong đất và trong cây
Ca²⁺
- Tên quốc tế của canxi là Calcium, ký hiệu Ca.
- Ca²⁺ hòa tan trong dung dịch đất là dạng duy nhất cây hút được.
- Canxi đi lên theo dòng nước trong mạch gỗ, đến nơi nào thì nằm lại ở đó.
- Canxi hầu như không di chuyển từ lá già sang lá non, hoa và trái.
- Vì vậy cần cung cấp canxi đều đặn trong suốt quá trình sinh trưởng.
Canxi được kéo từ rễ lên nhờ lực thoát hơi nước của lá. Lá trưởng thành thoát hơi nước mạnh nên nhận nhiều canxi, còn đọt non và trái thoát hơi nước yếu nên nhận ít. Khi đã vào mô, canxi gắn chặt vào thành tế bào và cây không rút ra dùng lại được. Đây là lý do cây có thể thiếu canxi ở trái và đọt non trong khi lá già vẫn dư.
Canxi xây dựng thành tế bào và bảo vệ trái
- Xây dựng cấu trúc tế bào: canxi gắn kết thành tế bào và ổn định màng tế bào, giúp mô dày, chắc, bền.
- Hạn chế rối loạn sinh lý: giảm nứt trái, thối đít trái cà chua và ớt, cháy mép lá non ở xà lách, bắp cải.
- Giảm độc trong đất chua: bón vôi cung cấp canxi và nâng pH, làm giảm độc nhôm, sắt, mangan đối với rễ.
Canxi giống như lớp vữa gắn các viên gạch tế bào lại với nhau. Mô đủ canxi thì cứng, vỏ trái dai, ít nứt khi mưa nắng thất thường và nấm khuẩn khó xâm nhập hơn. Các hiện tượng thối đít trái hay cháy mép lá non là rối loạn sinh lý do thiếu canxi cục bộ, không phải bệnh do nấm, nên phun thuốc trừ bệnh không giải quyết được.
Canxi giúp rễ khỏe và mô bền lâu
- Canxi cần cho chóp rễ phân chia và vươn dài, rễ tơ ra nhiều.
- Màng tế bào rễ ổn định thì cây hút đạm, kali, magie dễ và đều hơn.
- Canxi làm chậm quá trình lão hóa của mô, lá bền hơn.
- Trái đủ canxi chắc thịt, ít dập, bảo quản được lâu hơn sau thu hoạch.
Rễ non chỉ mọc dài được khi vùng đất quanh chóp rễ có canxi, vì rễ không nhận được canxi từ lá chuyển xuống. Màng tế bào thiếu canxi bị rò rỉ, tế bào mất khả năng chọn lọc và giữ dinh dưỡng. Ở trái, canxi giữ cho thành tế bào không bị phân rã sớm, nên trái đủ canxi lâu mềm và ít hao hụt khi vận chuyển.
Triệu chứng thiếu Canxi
- Lá non biến dạng, xoăn lại, chóp và mép lá khô cháy.
- Đọt non chết khô, chồi bên kém phát triển.
- Trái bị nứt, thối đít trái hoặc rụng sớm.
- Rễ non ngắn, đầu rễ phồng, thâm đen và dễ thối.
Thối đít trái là triệu chứng thiếu canxi quen thuộc nhất trên cà chua, ớt, dưa hấu. Vết bệnh bắt đầu là đốm úng nước ở đáy trái, sau đó thâm đen, khô và lõm xuống. Hiện tượng này thường xuất hiện khi tưới thất thường, nắng nóng hoặc bón nhiều đạm, kali, tức là lúc canxi không kịp theo nước đến trái.
Vì sao thiếu Canxi lộ ra ở phần non?
- Canxi không được chuyển từ lá già sang, nên lá non, đọt và trái thiếu trước tiên.
- Khô hạn, tưới không đều: dòng nước đứt quãng, canxi không tới được phần non.
- Ẩm độ không khí quá cao hoặc nắng gắt: thoát hơi nước rối loạn, canxi phân bổ lệch.
- Bón thừa đạm amoni, kali, magie: các ion này cạnh tranh với Ca²⁺ khi rễ hút.
- Rễ yếu do úng, tuyến trùng, đất chua: hút canxi kém dù đất có đủ.
Phần lớn trường hợp thiếu canxi ngoài đồng không phải vì đất hết canxi mà vì canxi không đến được nơi cần. Do đó xử lý phải đi theo hai hướng: giữ ẩm đều và bón cân đối để rễ hút tốt, đồng thời phun canxi trực tiếp lên lá non và trái non. Canxi phun lên lá già không tự chuyển sang trái, nên cần phun ướt đều cả chùm trái.
Tương tác của Canxi với các yếu tố khác
Ổn định màng tế bào rễ
- Ca²⁺ gắn với pectin ở thành tế bào, tạo bộ khung vững chắc.
- Màng khỏe thì các kênh vận chuyển hoạt động tốt.
- Đạm, kali, magie đi qua màng dễ hơn.
Giảm độc, cân bằng ion
- Ca²⁺ cạnh tranh với Al³⁺, Na⁺ và H⁺ dư thừa quanh rễ.
- Giảm stress cho rễ trên đất chua, đất mặn.
- Giữ môi trường thuận lợi để rễ hút dinh dưỡng.
Cải thiện đất
- Ca²⁺ giúp các hạt keo đất kết tụ, đất tơi xốp, thoáng khí.
- Bón vôi nâng pH làm đất chua giữ dinh dưỡng tốt hơn.
- Thạch cao đẩy Na⁺ khỏi keo đất, giúp rửa mặn.
Canxi vừa là chất dinh dưỡng của cây vừa là chất cải tạo đất. Trên đất chua, phần lớn lợi ích của việc bón vôi đến từ chỗ pH tăng lên, nhôm di động giảm xuống và rễ phát triển trở lại. Trên đất mặn, đất phèn mặn, canxi từ thạch cao thay chỗ natri trên keo đất, sau đó natri được rửa trôi theo nước tưới.
Canxi và pH đất
Vôi dạng CaCO₃, CaO, Ca(OH)₂ làm tăng pH (giảm chua), còn thạch cao CaSO₄ bổ sung canxi mà gần như không đổi pH.
Đất chua (pH dưới 5)
- Ca²⁺ bị rửa trôi nhiều, đất nghèo canxi.
- Al³⁺ và Fe³⁺ hòa tan nhiều, gây độc cho rễ.
- Nên bón vôi định kỳ để nâng pH; kết hợp thạch cao khi cần thêm canxi.
Đất kiềm (pH trên 7,5)
- Đất có nhiều canxi nhưng lá non và trái vẫn có thể thiếu do vận chuyển kém.
- Không bón thêm vôi vì làm pH tăng cao hơn nữa.
- Nên phun canxi nitrat hoặc canxi chelate qua lá.
Trước khi bón canxi cần biết mục đích là hạ chua hay chỉ bổ sung canxi. Đất chua thì dùng vôi là hợp lý nhất vì giải quyết cả hai việc. Đất đã trung tính hoặc kiềm mà vẫn bón vôi sẽ làm sắt, kẽm, mangan, bo và lân trở nên khó tiêu; khi đó chỉ nên dùng thạch cao bón gốc hoặc canxi tan phun qua lá.
Lưu ý khi sử dụng Canxi
- Không pha canxi đậm đặc chung với phân chứa lân (photphat) hoặc sunphat vì sẽ kết tủa.
- Cung cấp canxi sớm, ngay từ khi cây còn nhỏ và trái còn non, vì canxi không di chuyển lại trong cây.
- Phun qua lá vào sáng sớm hoặc chiều mát; pH dung dịch phun khoảng 6–6,5.
- Canxi nitrat, canxi chelate tan hoàn toàn, tác dụng nhanh, dùng để phun và tưới.
- Vôi, bột đá vôi, dolomite chủ yếu để cải tạo đất, cấp canxi chậm và lâu dài.
Khi pha bồn hai ngăn cho hệ thống tưới, canxi nitrat luôn được để riêng một ngăn, tách khỏi các phân có gốc lân và sunphat như MKP, MAP, magie sunphat, kali sunphat. Canxi đưa vào trái hiệu quả nhất trong vài tuần đầu sau đậu trái, lúc tế bào đang phân chia mạnh. Đợi đến khi trái đã nứt hoặc thối đít trái mới phun thì chỉ bảo vệ được lứa trái sau.
Giai đoạn cây cần Canxi nhất và tác hại khi thừa
Cây cần canxi nhiều nhất khi
- Ra lá non, đọt non mạnh.
- Hình thành trái và trái lớn nhanh.
- Rễ tơ phát triển mạnh.
Tác hại khi thừa canxi
- Cản trở cây hút magie, kali và bo.
- Bón quá nhiều vôi làm đất kiềm hóa.
- Đất kiềm làm sắt, kẽm, mangan và lân khó tiêu.
Nhu cầu canxi gắn với những lúc cây tạo ra nhiều tế bào mới: mỗi đợt đọt, đợt rễ và giai đoạn trái non đều cần canxi tại chỗ. Thừa canxi hiếm khi gây ngộ độc trực tiếp, tác hại chủ yếu là gián tiếp qua mất cân đối với magie, kali và qua pH đất tăng cao. Vì vậy vôi nên bón theo kết quả đo pH, không bón theo thói quen hằng năm.
PHẦN 2
Các loại phân bón chứa Canxi
Cách đọc hàm lượng canxi trên nhãn và đặc điểm của vôi, canxi nitrat, canxi chelate.
Hàm lượng Canxi: %Ca hay %CaO?
Ca = CaO ÷ 1,4
- Cây hấp thu canxi ở dạng Ca²⁺.
- Trên nhãn phân bón, hàm lượng canxi được ghi theo %Ca hoặc %CaO.
- Đổi %CaO sang %Ca: chia cho 1,4. Đổi %Ca sang %CaO: nhân với 1,4.
- Khi so sánh hai sản phẩm phải quy về cùng một đơn vị.
CaO trên nhãn chỉ là đơn vị quy đổi, không có nghĩa là trong bao có vôi sống. Ví dụ một loại canxi nitrat ghi 26% CaO thì chứa khoảng 18,6% canxi nguyên tố. Hai sản phẩm ghi 10% Ca và 14% CaO thực ra có lượng canxi ngang nhau, nên cần đọc kỹ đơn vị trước khi so giá.
Vôi nông nghiệp là gì?
- Tên gọi chung các loại vôi dùng trong nông nghiệp: CaO, Ca(OH)₂, CaCO₃ và dolomite.
- Cải tạo đất chua, điều chỉnh pH.
- Bổ sung canxi; riêng dolomite bổ sung thêm magie.
- Khử trùng đất, ao nuôi, chuồng trại.
- Thường ở dạng bột để dễ rải và phản ứng nhanh với đất.
Vôi là vật tư rẻ và sẵn có nhất để cung cấp canxi nền cho đất. Bột càng mịn thì diện tích tiếp xúc với đất càng lớn và tác dụng hạ chua càng nhanh. Nên rải đều khi đất đủ ẩm rồi xới trộn vào tầng đất mặt, và không trộn vôi chung với phân đạm amoni, urê hay phân chuồng tươi vì sẽ làm bay mất đạm.
Phân biệt tinh vôi, vôi nung, vôi tôi và bột đá
Tinh vôi
- Thực chất là CaO hoặc Ca(OH)₂ độ tinh khiết cao, nghiền siêu mịn.
- Ít tạp chất, phản ứng nhanh và mạnh.
- Nâng pH nhanh, sát khuẩn mạnh.
- Là tên thương mại; cần đọc %CaO hoặc %Ca(OH)₂ trên bao.
Vôi nung, vôi tôi
- Vôi sống (CaO): vôi mới nung, gặp nước tỏa nhiệt mạnh.
- Vôi tôi Ca(OH)₂: tạo ra khi cho CaO tác dụng với nước, dễ dùng hơn.
- Dùng xử lý đất phèn, đất chua nặng, vệ sinh vườn, ao.
- Bón trước khi trồng 10–15 ngày, tránh tiếp xúc cây non.
Bột đá vôi, dolomite
- CaCO₃ và CaMg(CO₃)₂ nghiền mịn.
- Tác dụng chậm nhưng bền.
- Phản ứng êm, an toàn cho cây và vi sinh vật đất.
- Có thể bón duy trì trong vụ để bổ sung Ca, Mg và ổn định pH.
Ba nhóm vôi khác nhau chủ yếu ở tốc độ và độ mạnh của phản ứng. Vôi sống và vôi tôi tác dụng nhanh, sát khuẩn tốt nhưng dễ làm cháy rễ và hại vi sinh vật có ích nếu bón sát gốc cây đang sinh trưởng. Bột đá vôi và dolomite tác dụng từ từ trong nhiều tháng, phù hợp bón định kỳ cho vườn cây lâu năm.
Hàm lượng Canxi trong các loại vôi
| Loại vôi | Hoạt chất chính | Quy ra Ca | Quy ra CaO |
|---|---|---|---|
| Bột đá vôi | CaCO₃ 85–98% | 34–39% Ca | 48–55% CaO |
| Vôi sống, tinh vôi | CaO 85–95% | 61–68% Ca | 85–95% CaO |
| Vôi tôi | Ca(OH)₂ 70–95% | 38–51% Ca | 53–72% CaO |
| Dolomite | CaCO₃ 55–65% + MgCO₃ 30–35% | 22–26% Ca | 31–36% CaO |
Đá vôi khi nung mất khí CO₂ và trở thành vôi sống, nên cùng một khối lượng thì vôi sống chứa nhiều canxi hơn bột đá vôi. Vôi sống loại tốt có từ 90% CaO trở lên. Các con số trong bảng được tính từ hàm lượng hoạt chất thường gặp, còn hàng thực tế phải căn cứ vào chỉ tiêu ghi trên bao.
Canxi nitrat
Ca(NO₃)₂
- Loại hạt thông dụng chứa khoảng 15,5% N và 26% CaO (khoảng 19% Ca).
- Tan hoàn toàn trong nước, cây hút được ngay.
- Đạm chủ yếu ở dạng nitrat (NO₃⁻), giúp cây hút canxi thuận lợi.
- Dùng tưới gốc, tưới nhỏ giọt, thủy canh và phun qua lá.
- Hút ẩm rất mạnh, mở bao phải buộc kín.
Canxi nitrat là nguồn canxi tan phổ biến nhất để nuôi trái và nuôi đọt. Khác với vôi, nó không làm tăng pH đất đáng kể và có hiệu lực ngay sau khi tưới. Không pha canxi nitrat đậm đặc chung bồn với phân chứa lân hoặc sunphat, và nên tính lượng đạm đi kèm để tránh thừa đạm ở giai đoạn trái sắp chín.
Canxi chelate (Ca-EDTA)
- Hàm lượng: khoảng 9–10% canxi nguyên tố.
- Tan hoàn toàn, bền trong dung dịch pha thông thường.
- Canxi được chelate bao bọc nên ít bị kết tủa với gốc lân, sunphat.
- Hấp thu được qua lá và rễ, không chứa đạm.
- Thường dùng phun giai đoạn ra hoa, nuôi trái để hạn chế nứt và rụng trái.
Chelate là phân tử hữu cơ giữ lấy ion canxi như một cái càng, nhờ đó canxi không phản ứng sớm với các chất khác trong bình phun. Canxi chelate dễ phối hợp hơn canxi nitrat và không mang theo đạm, nên phù hợp cho giai đoạn cần canxi mà phải hạn chế đạm. Hàm lượng canxi thấp nên đây là sản phẩm để phun bổ sung, còn canxi nền cho đất vẫn dựa vào vôi, thạch cao. Khi pha chung với thuốc bảo vệ thực vật nên thử trước với lượng nhỏ.
Canxi lactat – canxi gốc hữu cơ
- Là muối canxi của axit lactic (calcium lactate), một axit hữu cơ.
- Hàm lượng theo công bố: canxi khoảng 13%, axit lactic từ 47,75%.
- Tan trong nước, dùng phun qua lá và tưới gốc.
- Không chứa đạm, clo, sunphat; gốc lactat dễ phân hủy sinh học.
- Hàm lượng canxi cao hơn Ca-EDTA.
Canxi lactat thuộc nhóm canxi gắn với axit hữu cơ, tương tự canxi gluconat hay canxi axetat. Gốc lactat là hợp chất quen thuộc trong tự nhiên, không để lại muối tồn dư trên lá và trong đất. Sản phẩm này bổ sung canxi mà không kèm đạm, nên dùng được ở cả giai đoạn trái đang lớn lẫn trước thu hoạch.
Khi nào cần bón Canxi?
- Giai đoạn sinh trưởng mạnh: canxi giúp rễ khỏe, hình thành mô mới, tăng khả năng hút dinh dưỡng.
- Trước và trong ra hoa, nuôi trái: cứng cuống hoa, cuống trái, giảm rụng trái non, hạn chế nứt và thối đít trái.
- Khi đất chua hoặc nghèo canxi: bón vôi theo kết quả đo pH.
- Khi cây có triệu chứng thiếu canxi: phun canxi tan lên lá non và trái non.
Canxi cần được chuẩn bị trước chứ không chữa cháy được. Vôi và thạch cao bón từ đầu vụ để tạo nền, canxi tan dùng nhắc lại nhiều lần vào các đợt đọt và thời kỳ trái non. Trong mùa mưa nắng thất thường, giữ ẩm đất ổn định cũng quan trọng không kém việc bón thêm canxi.
Nguồn phân Canxi ở Việt Nam
- Canxi bón gốc chủ yếu ở dạng CaCO₃, có trong phụ gia của phân NPK và phân trung lượng.
- Vôi nông nghiệp rất sẵn có, dùng phổ biến để cải tạo đất và bổ sung canxi nền.
- Canxi nitrat chủ yếu là hàng nhập khẩu.
- Canxi chelate chủ yếu là hàng nhập khẩu.
Việt Nam có nguồn đá vôi và dolomite dồi dào nên các loại vôi giá rẻ và dễ mua. Ngược lại, các dạng canxi tan chất lượng cao phụ thuộc nhập khẩu nên giá cao hơn nhiều lần tính theo mỗi ki-lô-gam canxi. Cách dùng kinh tế là lấy vôi làm nền cho đất và chỉ dùng canxi tan vào những thời điểm cây cần gấp.
Tóm tắt bài học về Canxi
- Cây hút canxi ở dạng Ca²⁺; canxi làm chắc thành tế bào, khỏe rễ, bền trái.
- Canxi không di chuyển lại trong cây nên thiếu ở lá non, đọt và trái; cần cung cấp sớm và đều.
- Vôi (CaCO₃, CaO, Ca(OH)₂) làm tăng pH; thạch cao bổ sung canxi mà gần như không đổi pH.
- Canxi nitrat, canxi chelate, canxi lactat tan nhanh, dùng phun và tưới khi nuôi đọt, nuôi trái.
- Không pha canxi đậm đặc chung với phân chứa lân hoặc sunphat.
Điểm cần nhớ nhất là thiếu canxi thường do vận chuyển chứ không chỉ do đất thiếu. Giữ ẩm đều, bón cân đối đạm, kali, magie và bổ sung canxi tan đúng lúc sẽ hiệu quả hơn nhiều so với bón thật nhiều vôi. Hãy đo pH đất trước khi quyết định dùng vôi, thạch cao hay canxi tan.
Trắc nghiệm cuối bài
5 câu hỏi về nội dung bài giảng. Trả lời đúng cả 5 câu để nhận một phần quà ngẫu nhiên, gửi kèm đơn hàng kế tiếp của bạn tại Chelate Asia (quà giữ 60 ngày). Mỗi bài được làm tối đa 3 lần.
Bài giảng khác
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Nguyên lý tổng hợp sinh khối và trao đổi chất ở cây trồng
18 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Đạm (N): dinh dưỡng khởi đầu của sự sống
22 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Lân (P): phát triển rễ và hoa
25 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Kali (K): kích hoạt enzyme, vận chuyển đường
25 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Magie (Mg): trung tâm của diệp lục
21 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Cách tính công thức NPK, đơn vị tính và tỷ trọng phân bón
19 slide · có trắc nghiệm