Đạm (N): dinh dưỡng khởi đầu của sự sống
Ban Kỹ thuật Chelate Asia 22 slide khoảng 14 phút 5 câu trắc nghiệm
Bài học giới thiệu đạm (N), nguyên tố cây cần nhiều nhất trong số các chất lấy từ đất. Bài dành cho nhà vườn và nhân viên tư vấn phân bón. Học xong, bạn nhận biết được cây thiếu hay thừa đạm, phân biệt đạm nitrat với đạm amoni, đọc đúng %N trên bao bì và chọn được loại phân đạm phù hợp với đất, với cây.
DINH DƯỠNG ĐA LƯỢNG
Đạm (N)
Khởi đầu của sự sống
Tác dụng của đạm (N) với cây trồng
Đạm (nitơ) là nguyên tố quan trọng bậc nhất cho sinh trưởng và phát triển của cây.
- Hình thành protein – thành phần chính của mô sống.
- Tổng hợp enzym và nhiều hormone thực vật.
- Hình thành diệp lục (chlorophyll) để quang hợp.
- Thúc đẩy sinh trưởng thân, lá, đọt.
Mỗi phân tử protein, diệp lục, ADN đều chứa nitơ, nên thiếu đạm thì cây không tạo được tế bào mới. Đạm là nguyên tố cây cần nhiều nhất trong số các chất lấy từ đất. Cây đủ đạm có bộ lá xanh, quang hợp mạnh và là nền cho năng suất về sau.
Biểu hiện thiếu đạm và thừa đạm
Thiếu đạm
- Cây chậm lớn, lá nhỏ, đẻ nhánh và ra đọt kém.
- Lá vàng từ dưới lên: lá già vàng trước, lá non sau.
- Lá già sớm rụng.
- Quang hợp giảm, ít hoa, năng suất thấp.
Thừa đạm
- Cây vống lốp, thân lá mềm yếu, dễ đổ ngã.
- Lá xanh đậm bất thường.
- Giảm sức chống chịu sâu bệnh.
- Chậm ra hoa, trái non dễ rụng, chất lượng nông sản thấp.
Đạm di chuyển được trong cây, nên khi thiếu cây rút đạm từ lá già để nuôi lá non và lá phía dưới vàng trước. Đây là điểm phân biệt với thiếu sắt hay thiếu lưu huỳnh, vốn vàng ở lá non. Thừa đạm khiến mô mềm, vách tế bào mỏng nên sâu bệnh dễ tấn công, đồng thời cây mải ra lá mà chậm ra hoa.
Lưu ý khi bón đạm
- Đạm dễ mất: bay hơi dạng khí NH₃ và rửa trôi dạng NO₃⁻.
- Chia nhiều lần bón, mỗi lần lượng vừa phải.
- Bón đúng giai đoạn cây cần: ra đọt, đẻ nhánh, nuôi trái.
- Bón cân đối với lân, kali và trung vi lượng.
- Vùi phân vào đất hoặc tưới nước ngay sau khi bón để giảm bay hơi.
Trong các loại phân, đạm có tỷ lệ thất thoát cao nhất. Bón một lần thật nhiều thì cây không kịp dùng, phần dư bị rửa trôi hoặc bay mất. Chia nhỏ lượng bón theo nhu cầu từng giai đoạn vừa tiết kiệm phân, vừa tránh cho cây bị thừa đạm.
Vòng tuần hoàn nitơ
- Cố định đạm: N₂ trong không khí → NH₃, NH₄⁺, NO₃⁻ nhờ sấm sét, vi khuẩn và sản xuất công nghiệp.
- Amon hóa: xác bã, chất thải hữu cơ được vi sinh vật phân giải thành NH₄⁺.
- Nitrat hóa: NH₄⁺ → NO₂⁻ → NO₃⁻ nhờ vi khuẩn trong đất thoáng khí.
- Đồng hóa: cây hấp thu NH₄⁺ và NO₃⁻ để tạo protein; động vật ăn cây.
- Khử nitrat: NO₃⁻ → N₂O, N₂ bay trở lại khí quyển khi đất ngập úng, thiếu oxy.
- Con người đưa thêm N vào chu trình qua phân bón; khí NOx, N₂O gây ô nhiễm và hiệu ứng nhà kính.
Không khí chứa khoảng 78% khí nitơ nhưng cây không dùng trực tiếp được dạng N₂ này. Nitơ phải được chuyển thành amoni hoặc nitrat thì rễ mới hút được. Hiểu vòng tuần hoàn giúp ta biết đạm bón xuống sẽ biến đổi ra sao và thất thoát ở những khâu nào.
Dạng đạm cây hấp thụ
Phối hợp cả nitrat và amoni thường cho hiệu quả tốt hơn dùng riêng một dạng.
NO₃⁻ (nitrat)
- Dễ tan, di chuyển nhanh trong đất và trong cây.
- Thúc bứt lá, kéo thân, sinh trưởng mạnh.
- Ít gây độc cho rễ nhưng rất dễ bị rửa trôi.
- Làm tăng nhẹ pH vùng rễ.
NH₄⁺ (amoni)
- Cây hút nhanh; được keo đất giữ nên ít rửa trôi hơn NO₃⁻.
- Cây tốn ít năng lượng hơn để chuyển thành protein.
- Dư thừa dễ gây độc rễ, cháy đọt.
- Dùng lâu dài làm chua đất.
Đạm hữu cơ (axit amin, urê)
- Axit amin và urê thấm được qua lá, ít gây sốc.
- Axit amin hỗ trợ cây khi gặp stress.
- Đạm hữu cơ trong đất phải khoáng hóa thành NH₄⁺, NO₃⁻.
Rễ cây hút đạm chủ yếu ở hai dạng ion là nitrat và amoni. Nitrat mang điện âm nên không bám vào keo đất và dễ trôi theo nước, còn amoni mang điện dương nên được keo đất giữ lại. Phần lớn đạm hữu cơ trong đất phải nhờ vi sinh vật phân giải thành hai dạng trên rồi cây mới dùng được.
Hàm lượng đạm được tính bằng %N
- Cây hút đạm ở dạng NH₄⁺ và NO₃⁻; urê cũng thấm trực tiếp được, nhất là qua lá.
- Khi công bố chỉ tiêu, nhà sản xuất quy đổi mọi dạng đạm về %N nguyên chất.
- Vì vậy bao bì ghi N (đạm tổng số), không ghi theo NH₄⁺ hay NO₃⁻.
- Ví dụ: urê 46% N nghĩa là 100 kg urê chứa 46 kg đạm nguyên chất.
Quy về %N giúp so sánh các loại phân đạm với nhau dù chúng chứa những dạng đạm khác nhau. Muốn biết bón bao nhiêu đạm nguyên chất, lấy số kg phân nhân với %N ghi trên bao. Ví dụ 50 kg đạm SA 21% N chỉ cung cấp 10,5 kg N, chưa bằng một nửa so với 50 kg urê.
Cách ghi đạm trên bao bì
- Phân đơn: ghi % đạm tổng số (Nts), ví dụ urê 46% N.
- Phân NPK: số đầu tiên là %N. NPK 16-16-8 có 16% N, 16% P₂O₅hh và 8% K₂Ohh.
- Một số nhãn ghi tách thêm đạm nitrat (N-NO₃⁻) và đạm amoni (N-NH₄⁺).
- Tổng các dạng đạm ghi tách bằng đúng đạm tổng số.
Đọc nhãn là kỹ năng cơ bản khi chọn phân. Hai bao NPK cùng ghi 16% N nhưng tỷ lệ nitrat và amoni khác nhau sẽ cho tốc độ tác dụng khác nhau. Loại nhiều nitrat thường tác dụng nhanh và hợp tưới qua hệ thống, loại nhiều amoni hoặc urê thì bền hơn trong đất.
PHẦN 2
Các loại phân bón chứa đạm phổ biến
Urê, SA, amoni clorua, DAP, MAP, canxi nitrat, kali nitrat, amoni nitrat và các nguồn đạm hữu cơ.
Urê – phân đạm phổ biến nhất
(NH₂)₂CO
- Hàm lượng 46% N, cao nhất trong các phân đạm dạng rắn.
- Trong đất, enzym urease phân giải urê thành NH₃ và CO₂.
- Đất đủ ẩm, hơi chua: NH₃ chuyển thành NH₄⁺ và được keo đất giữ lại.
- Đất khô, kiềm, bón rải trên mặt: NH₃ bốc hơi, mất đạm.
- Nên bón vùi hoặc tưới nước sau khi bón; không trộn với vôi.
Urê không phải dạng rễ hút nhiều, mà phải qua bước thủy phân trong đất, thường mất vài ngày. Chính bước này tạo ra khí amoniac, nên rải urê trên mặt đất khô giữa trời nắng thì thất thoát rất lớn. Urê dùng phun lá nên chọn loại có hàm lượng biuret thấp vì biuret gây cháy lá.
Đạm SA (amoni sunfat)
(NH₄)₂SO₄
- Hàm lượng khoảng 21% N và 24% S (lưu huỳnh).
- Toàn bộ đạm ở dạng amoni NH₄⁺, ít bị rửa trôi.
- Hợp với cây cần nhiều lưu huỳnh: hành, tỏi, cải, cà phê, cây họ đậu.
- Là phân chua sinh lý: bón lâu dài làm đất chua thêm.
- Hạn chế dùng trên đất chua, đất phèn nếu chưa bón vôi cải tạo.
SA có hàm lượng đạm thấp hơn urê nhưng cung cấp thêm lưu huỳnh, nguyên tố cần cho tổng hợp protein và tạo mùi vị của hành tỏi. Gọi là chua sinh lý vì khi cây hút NH₄⁺ và khi amoni bị nitrat hóa, ion H⁺ được giải phóng vào đất. Dùng SA nhiều năm liền cần theo dõi pH đất và bón vôi bù.
Amoni clorua (đạm clorua)
NH₄Cl
- Hàm lượng khoảng 25% N, đạm dạng amoni NH₄⁺.
- Chứa nhiều clo (Cl⁻) và là phân chua sinh lý.
- Thường dùng cho lúa và làm nguyên liệu sản xuất phân NPK.
- Không dùng cho cây mẫn cảm với clo như thuốc lá, khoai tây, nho, sầu riêng.
- Tránh dùng trên đất mặn, đất khô hạn vì clo tích lại.
Amoni clorua có giá rẻ nhưng mang theo lượng clo lớn. Với cây mẫn cảm, clo làm giảm chất lượng nông sản, chẳng hạn thuốc lá khó cháy, khoai tây giảm lượng bột. Khi đọc nhãn NPK giá rẻ nên xem nguồn đạm và kali có gốc clorua hay không.
DAP (diamoni photphat)
(NH₄)₂HPO₄
- DAP hạt thông dụng: 18% N và 46% P₂O₅hh (18-46-0).
- Loại tinh thể 21-53-0 tan nhanh, dùng cho tưới nhỏ giọt.
- Đạm ở dạng amoni, đi kèm lượng lân rất cao.
- Thích hợp bón lót và bón thúc sớm để nuôi rễ.
- Màu hạt (nâu, đen, vàng, xanh) do nhà sản xuất, không quyết định chất lượng.
DAP vừa là phân đạm vừa là phân lân, trong đó lân là thành phần chính. Khi tan, quanh hạt DAP có phản ứng kiềm nhẹ, nên không bón DAP sát hạt giống hay rễ non vì khí amoniac sinh ra có thể làm hỏng mầm. Chất lượng DAP phải xem ở hàm lượng ghi trên bao và phiếu kiểm nghiệm chứ không nhìn màu hạt.
MAP (monoamoni photphat)
NH₄H₂PO₄
- MAP tinh thể 12-61-0: 12% N và 61% P₂O₅hh, tan hoàn toàn trong nước.
- MAP hạt 10-50-0 hoặc 11-52-0: dùng bón gốc và sản xuất NPK.
- Dung dịch có tính axit nhẹ, hợp với đất trung tính đến kiềm.
- Loại tinh thể dùng cho tưới nhỏ giọt, thủy canh và phun lá.
MAP có ít đạm hơn DAP nhưng nhiều lân hơn và tan cho dung dịch axit nhẹ. Nhờ tính axit này, MAP ít gây mất đạm dạng amoniac và an toàn hơn cho hạt giống so với DAP. Loại tinh thể 12-61-0 tinh khiết nên được dùng trong các công thức pha dinh dưỡng tưới.
Nitrat hóa: từ amoni thành nitrat
NH₄⁺ → NO₂⁻ → NO₃⁻
- Vi khuẩn Nitrosomonas chuyển NH₄⁺ thành NO₂⁻, Nitrobacter chuyển tiếp thành NO₃⁻.
- Xảy ra nhanh khi đất ấm, ẩm vừa và thoáng khí.
- NO₃⁻ cây hút tốt nhưng dễ bị rửa trôi theo nước.
- Một phần NH₄⁺ được keo sét trong đất giữ lại.
- Đất ngập úng, thiếu oxy: NO₃⁻ bị khử thành khí N₂O, N₂ và mất đi.
Phân đạm amoni và urê bón xuống đất thoáng sẽ dần chuyển thành nitrat trong một vài tuần. Vì vậy dù bón dạng nào, cuối cùng cây trồng cạn vẫn hút phần lớn đạm ở dạng nitrat. Quá trình nitrat hóa giải phóng H⁺ nên đây cũng là nguyên nhân phân amoni làm chua đất.
Canxi nitrat
Ca(NO₃)₂
- Hàm lượng khoảng 15,5% N và 26% CaO.
- Đạm chủ yếu ở dạng nitrat NO₃⁻, tác dụng nhanh.
- Cung cấp canxi tan, giúp chắc vách tế bào, hạn chế nứt trái, thối đít trái.
- Không làm chua đất; hút ẩm mạnh nên phải bảo quản kín.
- Không pha đậm đặc chung với phân chứa sunfat hoặc photphat vì sẽ kết tủa.
Canxi nitrat là nguồn đạm nitrat đi kèm canxi dễ tiêu, rất phổ biến trong tưới nhỏ giọt và thủy canh. Canxi gặp sunfat hoặc photphat ở nồng độ cao sẽ tạo kết tủa gây tắc béc tưới. Vì vậy khi pha dung dịch mẹ luôn để canxi nitrat ở thùng riêng.
Kali nitrat – phân đạm kèm kali
KNO₃
- Hàm lượng 13% N và 46% K₂Ohh (13-0-46).
- Tan nhanh, không chứa clo.
- Đạm dạng nitrat đi cùng lượng kali cao.
- Thích hợp phun lá hoặc tưới nhỏ giọt, nhất là giai đoạn nuôi trái.
Kali nitrat chứa ít đạm nhưng nhiều kali, nên xét về thành phần thì kali mới là chính. Cả hai ion K⁺ và NO₃⁻ đều là dạng cây hút trực tiếp và không để lại gốc clorua hay sunfat. Nó hợp với cây mẫn cảm clo và giai đoạn cây cần nhiều kali.
Amoni nitrat (đạm hai lá)
NH₄NO₃
- Hàm lượng khoảng 34% N: 17% dạng amoni NH₄⁺ và 17% dạng nitrat NO₃⁻.
- NO₃⁻: tan nhanh, cây hút ngay, nhưng dễ bị rửa trôi.
- NH₄⁺: cây cũng hút được ngay, được keo đất giữ nên ít rửa trôi.
- NH₄⁺ chỉ mất dạng khí NH₃ khi đất kiềm, khô nóng.
- Hút ẩm mạnh, là chất oxy hóa: bảo quản khô, xa lửa và chất dễ cháy.
Tên gọi đạm hai lá xuất phát từ việc phân chứa hai dạng đạm với tỷ lệ bằng nhau. Phần nitrat cho tác dụng tức thì, phần amoni nằm lại trên keo đất và cung cấp dần. Amoni nitrat là chất oxy hóa mạnh, thuộc diện quản lý chặt nên việc mua bán và tồn trữ phải theo đúng quy định.
Hàm lượng đạm trong một số phân hữu cơ
Số liệu tham khảo tính theo chất khô, dao động theo nguyên liệu và cách ủ.
| Loại phân hữu cơ | Hàm lượng đạm |
|---|---|
| Phân chuồng hoai mục | 0,5 – 1,5% N |
| Phân gà (đã xử lý) | 2,5 – 3,5% N |
| Phân trùn quế | 1,5 – 2,5% N |
| Phân xanh (ủ từ cỏ, cây) | 1,0 – 2,0% N |
Phân hữu cơ có hàm lượng đạm thấp hơn phân hóa học hàng chục lần và đạm ở dạng hữu cơ, phải khoáng hóa mới dùng được. Giá trị chính của phân hữu cơ là cải tạo đất, nuôi vi sinh vật và cấp đạm từ từ. Không thể tính lượng bón hữu cơ theo %N như với phân hóa học.
Amino acid (axit amin)
Nguồn đạm hữu cơ phân tử nhỏ, cây hấp thu nhanh qua lá và rễ; còn tạo phức (chelate) với vi lượng.
Loại 45%
- Chứa khoảng 45% axit amin.
- Bột màu vàng nhạt, tan trong nước, dễ hút ẩm.
- Đạm tổng số xem theo nhãn của từng sản phẩm.
Loại 80%
- Chứa từ 80% axit amin, đạm tổng số khoảng 13% N.
- Tinh sạch hơn, tan hoàn toàn, ít tạp chất vô cơ.
- Dùng cho phun lá và tưới nhỏ giọt.
Công dụng
- Bổ sung đạm hữu cơ dễ hấp thu.
- Hỗ trợ ra rễ, ra chồi và quang hợp.
- Giúp cây phục hồi nhanh hơn sau stress.
Axit amin là đơn vị cấu tạo nên protein. Khi được cấp sẵn axit amin, cây đỡ tốn năng lượng tự tổng hợp, điều này có ích lúc cây gặp nắng nóng, rét, ngộ độc thuốc hoặc sau thu hoạch. Lượng đạm trong amino acid không lớn, nên đây là chất hỗ trợ sinh lý chứ không thay được phân đạm chính.
Đạm cá tự ủ – nguồn đạm thô từ tự nhiên
- Chứa hỗn hợp protein, dầu, khoáng và một phần axit amin; protein chưa thủy phân hết.
- Quá trình lên men dễ sinh mùi hôi và vi sinh vật khó kiểm soát.
- Hiệu quả chậm, không ổn định bằng amino acid đã thủy phân sẵn.
- Giá rẻ, dễ làm; hợp tưới gốc cải tạo đất hơn là nuôi cây lúc sinh trưởng mạnh.
- Amino acid thương phẩm: thủy phân hoàn toàn, tan hết, cây hấp thu nhanh.
Đạm cá tự ủ tận dụng được phụ phẩm và rất tốt cho hệ vi sinh vật đất. Tuy nhiên protein trong cá phải được cắt nhỏ thành axit amin thì cây mới hấp thu, mà ủ thủ công khó đạt mức thủy phân hoàn toàn. Nên ủ thật hoai, lọc kỹ, pha loãng và ưu tiên tưới gốc thay vì phun lên lá.
Tóm tắt bài học về đạm
- Đạm tạo protein, diệp lục, enzym; thiếu thì lá già vàng trước, thừa thì cây mềm yếu, dễ sâu bệnh.
- Cây hút đạm chủ yếu ở dạng NO₃⁻ (nhanh, dễ rửa trôi) và NH₄⁺ (keo đất giữ, làm chua đất).
- Hàm lượng đạm trên bao bì luôn quy về %N; NPK thì số đầu tiên là đạm.
- Mỗi loại phân đạm có đặc điểm riêng: chọn theo đất, cây trồng và cách bón.
- Đạm dễ thất thoát: chia nhiều lần bón, vùi phân hoặc tưới nước sau bón, bón cân đối.
Đạm là dinh dưỡng cây cần nhiều nhất nhưng cũng dễ thất thoát và dễ bón thừa nhất. Chọn đúng dạng đạm cho từng loại đất, từng giai đoạn và bón cân đối với lân, kali sẽ cho hiệu quả cao hơn nhiều so với chỉ tăng lượng. Bài tiếp theo của khóa học nói về lân, dinh dưỡng của bộ rễ và hoa.
Trắc nghiệm cuối bài
5 câu hỏi về nội dung bài giảng. Trả lời đúng cả 5 câu để nhận một phần quà ngẫu nhiên, gửi kèm đơn hàng kế tiếp của bạn tại Chelate Asia (quà giữ 60 ngày). Mỗi bài được làm tối đa 3 lần.
Bài giảng khác
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Nguyên lý tổng hợp sinh khối và trao đổi chất ở cây trồng
18 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Lân (P): phát triển rễ và hoa
25 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Kali (K): kích hoạt enzyme, vận chuyển đường
25 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Canxi (Ca): giúp cây cứng cáp, bền vững
21 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Magie (Mg): trung tâm của diệp lục
21 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Cách tính công thức NPK, đơn vị tính và tỷ trọng phân bón
19 slide · có trắc nghiệm