Lân (P): phát triển rễ và hoa
Ban Kỹ thuật Chelate Asia 25 slide khoảng 15 phút 5 câu trắc nghiệm
Bài học giới thiệu lân (P), dinh dưỡng gắn với bộ rễ và sự ra hoa của cây trồng. Bài dành cho nhà vườn và nhân viên tư vấn phân bón. Học xong, bạn hiểu vì sao lân dễ bị cố định trong đất, đọc đúng chỉ tiêu P₂O₅hh trên bao bì và chọn được loại phân lân phù hợp với pH đất và giai đoạn của cây.
DINH DƯỠNG ĐA LƯỢNG
Lân (P)
Phát triển rễ và hoa
Tác dụng của lân (P) với cây trồng
- Kích thích phát triển rễ, nhất là rễ tơ.
- Hỗ trợ phân hóa mầm hoa, hình thành hạt và trái non.
- Tham gia tạo năng lượng cho tế bào (ATP, ADP).
- Là thành phần của ADN và màng tế bào.
- Giúp cây con phát triển sớm, cứng cáp.
Lân có mặt trong ATP, phân tử cấp năng lượng cho mọi hoạt động của tế bào, từ hút khoáng đến tổng hợp protein. Những nơi tế bào phân chia mạnh như đầu rễ, mầm hoa, hạt non cần rất nhiều lân. Vì vậy lân đặc biệt quan trọng ở giai đoạn cây con và giai đoạn chuẩn bị ra hoa.
Dạng lân cây hấp thu và pH đất
Cây hút lân ở hai dạng ion photphat; pH đất quyết định dạng nào chiếm ưu thế.
H₂PO₄⁻
- Dạng cây hấp thu mạnh nhất.
- Chiếm ưu thế khi đất chua đến trung tính (pH dưới khoảng 7).
HPO₄²⁻
- Cây hấp thu được nhưng chậm hơn.
- Chiếm ưu thế khi đất kiềm (pH trên khoảng 7).
Hai dạng ion này chuyển hóa qua lại tùy theo pH của dung dịch đất. Ở đất hơi chua, phần lớn lân hòa tan nằm ở dạng H₂PO₄⁻ là dạng rễ ưa hút nhất. Tuy nhiên có dạng dễ hút chưa đủ, vì lân còn bị đất giữ chặt như ở phần tiếp theo.
Lân dễ bị cố định trong đất
- Đất chua (pH thấp): lân bị sắt (Fe³⁺) và nhôm (Al³⁺) giữ chặt thành dạng khó tan.
- Đất kiềm (pH cao): lân kết tủa với canxi (Ca²⁺) thành dạng khó tan.
- Lân dễ tiêu nhất khi pH đất khoảng 6–7 (hơi chua đến trung tính).
- Đất chua nên bón vôi nâng pH để giải phóng lân và tăng hiệu quả phân lân.
Cố định lân nghĩa là lân vẫn nằm trong đất nhưng ở dạng cây không hút được. Đây là lý do cây chỉ dùng được một phần nhỏ lượng lân bón ngay trong vụ đầu. Điều chỉnh pH đất về khoảng thích hợp là cách rẻ nhất để tăng hiệu quả của phân lân.
Biểu hiện thiếu lân và thừa lân
Thiếu lân
- Cây chậm lớn, còi cọc, rễ yếu.
- Lá xanh đậm, lá già ngả tím hoặc đỏ tía.
- Khó ra hoa, đậu trái kém, chín muộn.
Thừa lân
- Hiếm khi thấy triệu chứng trực tiếp.
- Gây mất cân đối vi lượng: cây dễ thiếu kẽm (Zn), sắt (Fe).
- Lãng phí vì lân dư bị đất giữ lại.
Màu tím trên lá là do cây tích lũy sắc tố anthocyanin khi thiếu lân. Lân di chuyển được trong cây nên triệu chứng hiện ở lá già trước. Trời lạnh làm rễ hút lân kém, vì vậy cây con hay tím lá vào đầu vụ đông xuân dù đất không thiếu lân.
Lưu ý khi bón lân
- Lân rất ít di động trong đất: bón ở đâu gần như nằm ở đó.
- Bón gần vùng rễ, bón theo hàng hoặc theo hốc.
- Bón sớm: bón lót hoặc bón thúc ngay đầu vụ.
- Chọn loại phân lân theo pH đất để giảm cố định.
Khác với đạm, lân hầu như không trôi theo nước trong đất, mỗi vụ chỉ dịch chuyển được vài milimét đến vài centimét. Rải lân trên mặt đất thì rễ ở tầng dưới khó với tới. Vì vậy lân thường được bón lót, trộn vào đất hoặc đặt gần hạt giống và bầu rễ.
Hàm lượng lân được tính bằng %P₂O₅
- Cây hút lân ở dạng H₂PO₄⁻ và HPO₄²⁻.
- Khi công bố chỉ tiêu không ghi %P nguyên tố mà quy đổi sang %P₂O₅, theo quy ước chung của quốc tế và Việt Nam.
- Trong cách gọi thường ngày, người ta nói gọn là "P" hay "lân", nhưng con số trên bao là P₂O₅.
- Quy đổi: P = P₂O₅ × 0,436. Ví dụ 16% P₂O₅ tương đương khoảng 7% P nguyên tố.
P₂O₅ chỉ là đơn vị quy ước để ghi nhãn, trong bao phân không có chất P₂O₅. Điều cần nhớ là mọi con số lân trên bao bì phân bón đều theo P₂O₅. Khi đọc tài liệu nước ngoài ghi theo P nguyên tố thì phải quy đổi mới so sánh được.
P₂O₅hh – chỉ số lân cần quan tâm nhất
- P₂O₅hh là lân hữu hiệu: phần lân cây sử dụng được.
- Gồm lân tan trong nước và lân tan trong axit yếu (axit citric 2%).
- Lân tổng số = lân hữu hiệu + lân khó tan mà cây chưa dùng được.
- Phân có lân phải công bố chỉ tiêu lân hữu hiệu trên bao bì.
- So sánh giá các loại phân lân phải dựa trên P₂O₅hh, không dựa trên lân tổng số.
Một loại phân có thể có lân tổng số cao nhưng lân hữu hiệu thấp, ví dụ bột quặng photphat nghiền. Phần lân khó tan phải mất nhiều năm mới chuyển thành dạng cây hút được. Do đó giá trị thực của phân lân nằm ở con số P₂O₅hh.
Cách đọc lân trên bao bì và trong phân NPK
- Nhãn ghi rõ "P₂O₅hh: …%" hoặc "Lân hữu hiệu: …%".
- Phân NPK: số ở giữa là %P₂O₅hh. NPK 16-16-8 có 16% P₂O₅hh.
- 100 kg NPK 16-16-8 cung cấp 16 kg P₂O₅hh.
- Nhãn chỉ ghi "P₂O₅" mà không có chữ "hh" hay "hữu hiệu" thì cần hỏi kỹ.
- Lân trong NPK thường lấy từ DAP, MAP hoặc supe lân.
Ba con số trên bao NPK luôn theo thứ tự đạm, lân, kali. Với lân, con số đó phải là lân hữu hiệu. Khi một sản phẩm quảng cáo hàm lượng lân rất cao mà nhãn không ghi rõ là hữu hiệu, nên yêu cầu xem phiếu kiểm nghiệm trước khi mua.
Supe lân
Ca(H₂PO₄)₂ + CaSO₄
- Supe lân đơn chứa khoảng 16–20% P₂O₅hh.
- Phần lớn lân tan trong nước, cây dùng được nhanh.
- Có sẵn canxi và lưu huỳnh (khoảng 10–12% S).
- Có một ít axit tự do nên phân có tính chua.
- Giá rẻ, thường dùng bón lót đầu vụ và ủ chung với phân chuồng.
Supe lân được sản xuất bằng cách cho axit sunfuric phản ứng với quặng apatit, nên sản phẩm chứa cả thạch cao (CaSO₄). Nhờ đó ngoài lân, supe lân còn cấp thêm canxi và lưu huỳnh. Do có tính chua, không nên trộn supe lân với vôi hay tro bếp vì lân sẽ chuyển sang dạng khó tan.
Lân nung chảy
- Chứa khoảng 15–17% P₂O₅hh.
- Không tan trong nước, tan trong axit yếu do rễ cây và vi sinh vật tiết ra.
- Có tính kiềm, giúp khử chua đất.
- Kèm nhiều canxi (CaO), magie (MgO) và silic (SiO₂).
- Thích hợp bón lót trên đất chua, đất phèn, đất đỏ bazan, đất bạc màu.
Lân nung chảy được làm bằng cách nung chảy quặng apatit với đá chứa magie ở nhiệt độ cao rồi làm nguội nhanh bằng nước. Phân tan chậm nên cấp lân từ từ và ít bị sắt, nhôm trong đất chua giữ chặt hơn so với lân tan trong nước. Vì có tính kiềm, không trộn lân nung chảy với phân đạm amoni để tránh mất đạm.
Đừng nhầm tên gọi: xem dòng P₂O₅hh trên nhãn
- Nhiều sản phẩm mang tên gần giống "supe lân" hoặc "lân canxi magie" nhưng là phân trung lượng.
- Các sản phẩm này chủ yếu chứa canxi, magie, silic; lân hữu hiệu chỉ vài phần trăm hoặc không có.
- Supe lân đúng nghĩa: từ khoảng 16% P₂O₅hh.
- Lân nung chảy đúng nghĩa: khoảng 15–17% P₂O₅hh.
- Luôn đọc bảng thành phần và loại phân ghi trên bao, không chọn theo tên thương mại.
Phân trung lượng vẫn có giá trị riêng trong cải tạo đất và cung cấp canxi, magie. Điều đáng lưu ý là không dùng chúng thay cho phân lân khi cây đang cần lân. Chỉ cần so dòng P₂O₅hh trên nhãn là phân biệt được ngay.
Supe lân và lân nung chảy: so sánh
Supe lân
- Khoảng 16–20% P₂O₅hh, phần lớn tan trong nước.
- Tác dụng nhanh; hợp đất trung tính, kiềm nhẹ.
- Trên đất chua nặng dễ bị Fe, Al cố định.
- Có thêm canxi và lưu huỳnh.
- Bón gốc; không dùng phun lá, thủy canh.
Lân nung chảy
- Khoảng 15–17% P₂O₅hh, không tan trong nước.
- Tan chậm, hiệu lực kéo dài.
- Hợp đất chua, đất phèn, đất đỏ bazan.
- Có thêm Ca, Mg, Si; giúp khử chua, cải tạo đất.
- Không có axit tự do, không ăn mòn.
Hai loại phân này bổ sung cho nhau chứ không loại nào hơn hẳn. Đất chua nên ưu tiên lân nung chảy, đất trung tính hoặc cây ngắn ngày cần lân nhanh thì chọn supe lân. Cả hai đều chỉ dùng bón gốc vì không tan hết trong nước.
DAP (diamoni photphat)
(NH₄)₂HPO₄
- DAP hạt thông dụng: 18% N và 46% P₂O₅hh (18-46-0).
- Lân tan trong nước, tác dụng nhanh.
- Khi tan cho phản ứng kiềm nhẹ quanh hạt phân.
- Thường dùng bón gốc, bón lót và bón thúc sớm.
- Loại tinh thể 21-53-0 tan nhanh hơn, dùng cho tưới nhỏ giọt.
DAP là phân lân đậm đặc được dùng nhiều nhất trên thế giới, đồng thời cung cấp một phần đạm amoni. Màu hạt nâu, đen, vàng hay xanh là do quặng và chất tạo màu của nhà sản xuất, không nói lên chất lượng. Không nên bón DAP sát hạt giống vì khí amoniac sinh ra quanh hạt phân có thể làm hỏng mầm.
MAP (monoamoni photphat)
NH₄H₂PO₄
- MAP tinh thể 12-61-0: 12% N và 61% P₂O₅hh, tan hoàn toàn trong nước.
- MAP hạt 10-50-0 hoặc 11-52-0: dùng bón gốc, sản xuất NPK.
- Dung dịch có tính axit nhẹ (pH khoảng 4–5).
- Thích hợp cho đất trung tính đến kiềm.
MAP có hàm lượng lân cao hơn DAP và cho dung dịch axit nhẹ, nên lân ít bị kết tủa với canxi ở đất kiềm. Loại tinh thể 12-61-0 là nguồn lân chính trong các công thức phân tưới nhỏ giọt và thủy canh. Khi pha dung dịch đậm đặc, không pha MAP chung thùng với canxi nitrat.
DAP và MAP: so sánh
| Tiêu chí | DAP | MAP |
|---|---|---|
| Hàm lượng thông dụng | 18-46-0 (hạt); 21-53-0 (tinh thể) | 10-50-0, 11-52-0 (hạt); 12-61-0 (tinh thể) |
| pH dung dịch | Kiềm nhẹ (trên 7) | Axit nhẹ (khoảng 4–5) |
| Dạng đạm | Amoni NH₄⁺ | Amoni NH₄⁺ |
| Đất phù hợp | Đất chua nhẹ đến trung tính | Đất trung tính đến kiềm |
| Cách dùng chính | Bón gốc; tinh thể dùng tưới nhỏ giọt | Hạt bón gốc; tinh thể tưới, phun lá |
| Lưu ý | Bón khô trên đất kiềm dễ mất NH₃ | Không pha chung với canxi đậm đặc |
Điểm khác nhau lớn nhất giữa hai loại là phản ứng khi tan: DAP kiềm nhẹ, MAP axit nhẹ. Trên đất kiềm, DAP vừa dễ mất đạm dạng khí amoniac vừa dễ để lân kết tủa với canxi, nên MAP là lựa chọn tốt hơn. Cả hai đều có thể chứa cadimi tùy nguồn quặng, vì vậy nên mua hàng có phiếu kiểm nghiệm rõ ràng.
MKP (monokali photphat)
KH₂PO₄
- Hàm lượng 52% P₂O₅hh và 34% K₂Ohh (0-52-34).
- Tan hoàn toàn trong nước, độ tinh khiết cao.
- Không chứa đạm, không chứa clo.
- Dùng phun lá, tưới nhỏ giọt, thủy canh.
- Hợp giai đoạn phân hóa mầm hoa và nuôi trái, khi cần hạn chế đạm.
MKP cung cấp cùng lúc lân và kali mà không kèm đạm. Vì thế nó thường được dùng khi muốn cây ngừng ra đọt để chuyển sang phân hóa mầm hoa. Giống các phân photphat khác, không pha MKP đậm đặc chung với phân chứa canxi vì sẽ kết tủa.
AKP, DKP và axit photphorơ ("Lân 86")
| Sản phẩm | Công thức | Hàm lượng | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| AKP | KH₅(PO₄)₂ | 0-60-20 | Rất chua; hạ pH nước tưới, làm sạch đường ống |
| DKP | K₂HPO₄ | 0-41-54 | Tính kiềm nhẹ; nhiều kali, tan hoàn toàn |
| Axit photphorơ | H₃PO₃ | Quy đổi khoảng 86% P₂O₅ | Lân dạng photphit, không phải photphat |
AKP và DKP là các muối kali photphat, cung cấp lân ở dạng photphat mà cây dùng trực tiếp. Axit photphorơ thì khác: lân ở dạng photphit, cây hấp thu được nhưng không dùng làm dinh dưỡng lân như photphat. Đây là axit mạnh, phải trung hòa bằng kali hydroxit thành kali photphit trước khi dùng, và không được tính thay cho phân lân trong công thức bón.
Hàm lượng lân trong một số phân hữu cơ
Số liệu tham khảo tính theo chất khô, dao động theo nguyên liệu và cách ủ.
| Loại phân hữu cơ | Hàm lượng lân |
|---|---|
| Phân chuồng hoai mục | 0,5 – 1,5% P₂O₅ |
| Phân gà (đã xử lý) | 1,5 – 2,5% P₂O₅ |
| Phân trùn quế | 1,0 – 2,0% P₂O₅ |
| Phân xanh (ủ từ cỏ, cây) | 0,5 – 1,2% P₂O₅ |
Hàm lượng lân trong phân hữu cơ thấp hơn phân lân hóa học nhiều lần. Bù lại, lân hữu cơ được giải phóng từ từ, và chất hữu cơ còn giúp giảm cố định lân trong đất. Bón phối hợp phân hữu cơ với phân lân hóa học luôn cho hiệu quả cao hơn bón riêng từng loại.
Dạng lân trong từng loại phân bón
| Nhóm | Phân bón | Đất phù hợp |
|---|---|---|
| Tan trong nước, cho H₂PO₄⁻ | Supe lân, MAP, MKP | Hơi chua, trung tính, kiềm nhẹ |
| Tan trong nước, cho HPO₄²⁻ | DAP, DKP | Chua nhẹ đến trung tính |
| Không tan nước, tan trong axit yếu | Lân nung chảy | Đất chua, đất phèn |
| Lân hữu cơ | Phân chuồng, phân xanh, xác bã | Mọi loại đất |
Supe lân chứa Ca(H₂PO₄)₂, khi tan cho ion H₂PO₄⁻; MAP và MKP cũng cho dạng này cùng phản ứng axit nhẹ. DAP khi tan cho HPO₄²⁻ và phản ứng kiềm nhẹ quanh hạt phân, nên trên đất kiềm mạnh dễ mất đạm và lân dễ kết tủa với canxi. Lân hữu cơ phải được vi sinh vật đất khoáng hóa thành H₂PO₄⁻ hoặc HPO₄²⁻ rồi cây mới hút được.
Lưu ý khi sử dụng lân hữu cơ
- Lân trong phân hữu cơ phần lớn ở dạng hữu cơ, cần thời gian và vi sinh vật để phân giải.
- Không nên là nguồn lân chính khi cây cần ra rễ nhanh hoặc phân hóa mầm hoa.
- Rất thích hợp để cải tạo đất, nuôi hệ vi sinh vật và ổn định pH đất.
- Nên bón lót sớm, kết hợp với phân lân hóa học.
Tốc độ giải phóng lân từ phân hữu cơ phụ thuộc vào nhiệt độ, độ ẩm và hoạt động của vi sinh vật đất. Ở những thời điểm cây cần lân gấp, nguồn hữu cơ thường không đáp ứng kịp. Vì thế nên xem phân hữu cơ là nền lâu dài, còn phân lân dễ tan dùng để đáp ứng nhu cầu trước mắt.
Khi nào dùng lân?
- Bón lót đầu vụ: giúp ra rễ, cây con hồi xanh nhanh.
- Trước khi ra hoa: hỗ trợ phân hóa mầm hoa.
- Kết hợp bo (B), kẽm (Zn) để hỗ trợ thụ phấn, đậu trái.
- Phun lá, tưới nhỏ giọt: dùng dạng tan hoàn toàn (MAP, MKP).
- Không phải %P₂O₅ càng cao càng tốt: cần đúng dạng, đúng pH đất, đúng lúc.
Lân phát huy tác dụng rõ nhất ở hai thời điểm: khi cây cần ra rễ và khi cây chuẩn bị ra hoa. Với cây ăn trái, giai đoạn làm bông thường tăng lân và kali, giảm đạm. Dùng lân đúng lúc, đúng loại và đúng cách quan trọng hơn là chạy theo hàm lượng cao.
Lân và kim loại nặng cadimi (Cd)
- Quặng photphat tự nhiên có thể chứa cadimi (Cd), một kim loại nặng độc hại.
- Hàm lượng Cd phụ thuộc vào mỏ quặng, có mỏ rất thấp, có mỏ cao.
- Cd đi theo quặng vào supe lân, DAP, MAP và cả phân NPK sản xuất từ các nguyên liệu này.
- Cd tích lũy dần trong đất rồi vào nông sản.
- Chọn phân có công bố chỉ tiêu Cd và phiếu kiểm nghiệm đạt giới hạn cho phép.
Cadimi không cần cho cây nhưng cây vẫn hút và tích lại trong nông sản, gây hại cho sức khỏe người dùng về lâu dài. Quy chuẩn phân bón của Việt Nam có giới hạn tối đa về cadimi, và trên bao phân lân thường in chỉ tiêu này. Không thể đoán lượng Cd qua màu sắc hay nước xuất xứ, chỉ có kết quả kiểm nghiệm mới cho biết.
Phân lân ở Việt Nam
- Việt Nam sản xuất chủ yếu supe lân và lân nung chảy từ quặng apatit Lào Cai.
- Trong nước đã có nhà máy sản xuất DAP và MAP.
- Một phần DAP, MAP và hầu hết MKP vẫn phải nhập khẩu.
- Hàng nhập khẩu cần kiểm tra nhãn phụ tiếng Việt, hàm lượng công bố và phiếu kiểm nghiệm.
Mỏ apatit Lào Cai là nguồn nguyên liệu chính của ngành phân lân trong nước. Các loại lân tan hoàn toàn dùng cho tưới nhỏ giọt và phun lá phần lớn là hàng nhập khẩu. Khi mua, nên chọn nơi bán cung cấp đủ giấy tờ chất lượng của từng lô hàng.
Tóm tắt bài học về lân
- Lân giúp ra rễ, phân hóa mầm hoa và cấp năng lượng (ATP) cho cây.
- Lân ít di động và dễ bị cố định; dễ tiêu nhất khi pH đất khoảng 6–7.
- Trên bao bì, lân tính bằng %P₂O₅; chỉ số cần xem là lân hữu hiệu P₂O₅hh.
- Đất chua ưu tiên lân nung chảy; cần tan nhanh thì dùng supe lân, DAP, MAP, MKP.
- Bón lân sớm, gần rễ; chọn phân có kiểm nghiệm cadimi rõ ràng.
Lân là dinh dưỡng của bộ rễ và của hoa, nhưng cũng là chất dễ bị đất giữ chặt nhất trong ba nguyên tố đa lượng. Hiểu dạng lân, pH đất và cách đọc P₂O₅hh trên nhãn giúp chọn đúng loại phân cho từng mục đích. Bài tiếp theo của khóa học nói về kali, dinh dưỡng của chất lượng trái.
Trắc nghiệm cuối bài
5 câu hỏi về nội dung bài giảng. Trả lời đúng cả 5 câu để nhận một phần quà ngẫu nhiên, gửi kèm đơn hàng kế tiếp của bạn tại Chelate Asia (quà giữ 60 ngày). Mỗi bài được làm tối đa 3 lần.
Bài giảng khác
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Nguyên lý tổng hợp sinh khối và trao đổi chất ở cây trồng
18 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Đạm (N): dinh dưỡng khởi đầu của sự sống
22 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Kali (K): kích hoạt enzyme, vận chuyển đường
25 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Canxi (Ca): giúp cây cứng cáp, bền vững
21 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Magie (Mg): trung tâm của diệp lục
21 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Cách tính công thức NPK, đơn vị tính và tỷ trọng phân bón
19 slide · có trắc nghiệm