Cách tính công thức NPK, đơn vị tính và tỷ trọng phân bón
Ban Kỹ thuật Chelate Asia 19 slide khoảng 12 phút 5 câu trắc nghiệm
Bài này hướng dẫn cách tính hàm lượng NPK của một mẻ trộn và cách tính ngược từ công thức ra số kg nguyên liệu. Tiếp theo là các đơn vị hay gặp trên nhãn phân bón như %, ppm, g/L, tỷ trọng, cùng quy ước sào, công, mẫu ở ba miền. Bài dành cho nhà vườn muốn tự phối trộn và nhân viên tư vấn phân bón. Học xong bạn tự tính được công thức, so sánh được hai sản phẩm lỏng và đổi được liều bón theo diện tích.
DINH DƯỠNG CÂY TRỒNG CĂN BẢN
Tính công thức NPK
Đơn vị tính, tỷ trọng và quy ước diện tích tại Việt Nam
Tính hàm lượng NPK từ nguyên liệu (tính xuôi)
Muốn biết mẻ trộn ra công thức NPK bao nhiêu, chỉ cần làm 3 bước.
- Bước 1: lấy số kg nguyên liệu × hàm lượng dinh dưỡng của nó = số kg chất dinh dưỡng.
- Bước 2: cộng số kg của cùng một chất (N, P₂O₅, K₂O) từ mọi nguyên liệu trong mẻ.
- Bước 3: chia cho khối lượng cả mẻ rồi nhân 100 = % hàm lượng. Mẻ 100 kg thì số kg chính là số %.
Tính xuôi là đi từ nguyên liệu đã cân ra công thức của mẻ trộn. Con số trên bao phân như 21% N hay 60% K₂O cho biết trong 100 kg nguyên liệu có bao nhiêu kg chất dinh dưỡng. Chọn mẻ 100 kg để tập tính là dễ nhất, vì khi đó bao nhiêu kg dinh dưỡng cũng chính là bấy nhiêu phần trăm.
Ví dụ tính xuôi: mẻ trộn 100 kg
| Nguyên liệu | Số kg | Hàm lượng | Dinh dưỡng có được |
|---|---|---|---|
| Đạm SA | 24 | 21% N | 24 × 21% = 5,04 kg N |
| Supe lân | 62 | 16% P₂O₅ | 62 × 16% = 9,92 kg P₂O₅ |
| Kali clorua | 5 | 60% K₂O | 5 × 60% = 3,0 kg K₂O |
| Phụ gia | 9 | — | — |
| Cả mẻ | 100 | 5,04 – 9,92 – 3,0 |
Ba nguyên liệu cộng lại được 91 kg, thêm 9 kg phụ gia cho tròn mẻ 100 kg. Vì mẻ nặng đúng 100 kg nên hàm lượng là 5,04% N, 9,92% P₂O₅ và 3,0% K₂O, làm tròn thành công thức 5-10-3. Khi làm hàng để bán, nên cân dư một chút nguyên liệu lân để kết quả phân tích không thấp hơn con số ghi trên nhãn.
Ghi nhớ khi tính hàm lượng NPK
% = kg nguyên liệu × hàm lượng ÷ 100
- Công thức trên áp dụng cho mẻ 100 kg; mẻ khác thì chia cho khối lượng mẻ rồi nhân 100.
- Nhiều nguyên liệu cùng chứa một chất dinh dưỡng thì cộng số kg chất đó lại trước khi chia.
- Ví dụ: DAP vừa góp đạm vừa góp lân, nên đạm của mẻ = đạm từ DAP + đạm từ urê hoặc SA.
- Phụ gia không có dinh dưỡng nhưng vẫn tính vào khối lượng mẻ.
Lỗi hay gặp nhất là quên cộng dồn dinh dưỡng từ những nguyên liệu chứa hai chất như DAP, MAP hay kali nitrat. Lỗi thứ hai là quên tính phụ gia vào tổng khối lượng, làm con số phần trăm cao hơn thực tế. Cứ nhớ: phần trăm luôn là số kg chất dinh dưỡng chia cho khối lượng của cả mẻ.
Tính lượng nguyên liệu từ công thức có sẵn (tính ngược)
Khi đã có công thức cần phối, ví dụ NPK 6-8-4, ta đi ngược lại.
- Đổi công thức ra số kg dinh dưỡng cần cho mẻ 100 kg: 6% N → 6 kg N.
- 8% P₂O₅ → 8 kg P₂O₅; 4% K₂O → 4 kg K₂O.
- Lấy số kg dinh dưỡng cần chia cho hàm lượng của nguyên liệu = số kg nguyên liệu phải cân.
- Phần còn thiếu cho đủ 100 kg là phụ gia.
Tính ngược là bài toán của người đi phối trộn: biết công thức mong muốn, cần tìm số kg từng nguyên liệu. Nguyên liệu có hàm lượng càng thấp thì phải cân càng nhiều để đủ cùng một lượng dinh dưỡng. Vì vậy công thức cao như 20-20-15 không thể làm từ nguyên liệu hàm lượng thấp, do tổng khối lượng sẽ vượt quá mẻ.
Ví dụ tính ngược: NPK 6-8-4, mẻ 100 kg
| Nguyên liệu | Cần | Phép tính | Số kg |
|---|---|---|---|
| Đạm SA (21% N) | 6 kg N | 6 ÷ 0,21 | 28,6 |
| Supe lân (16% P₂O₅) | 8 kg P₂O₅ | 8 ÷ 0,16 | 50,0 |
| Kali clorua (60% K₂O) | 4 kg K₂O | 4 ÷ 0,60 | 6,7 |
| Phụ gia | — | 100 – 85,3 | 14,7 |
Ba nguyên liệu chính cộng lại được 85,3 kg, nên còn 14,7 kg dành cho phụ gia. Mẻ 100 kg gồm: SA 28,6 kg, supe lân 50 kg, kali clorua 6,7 kg và phụ gia 14,7 kg. Có thể thử lại bằng cách tính xuôi: 28,6 × 21% ≈ 6 kg N, 50 × 16% = 8 kg P₂O₅, 6,7 × 60% ≈ 4 kg K₂O.
Khi có hai nguyên liệu cùng chứa lân
- Xác định tổng nhu cầu: công thức 6-8-4, mẻ 100 kg cần 8 kg P₂O₅.
- Chia tỷ lệ cho từng nguồn, ví dụ 60% từ supe lân (16%) và 40% từ lân nung chảy (15%).
- P₂O₅ từ supe lân = 8 × 60% = 4,8 kg; từ lân nung chảy = 8 × 40% = 3,2 kg.
- Supe lân = 4,8 ÷ 0,16 = 30,0 kg.
- Lân nung chảy = 3,2 ÷ 0,15 ≈ 21,3 kg.
Khi hai nguyên liệu cùng cung cấp một chất, phải quyết định trước mỗi nguồn gánh bao nhiêu phần rồi mới tính số kg. Tỷ lệ chia tùy mục đích: supe lân cho lân tan nhanh và có thêm lưu huỳnh, lân nung chảy cho lân tan chậm kèm canxi, magie và silic. Cách chia theo tỷ lệ này dùng được cho đạm và kali y như vậy.
Hoàn thiện mẻ 6-8-4 có hai nguồn lân
| Nguyên liệu | Phép tính | Số kg |
|---|---|---|
| Đạm SA (21% N) | 6 ÷ 0,21 | 28,6 |
| Supe lân (16% P₂O₅) | 4,8 ÷ 0,16 | 30,0 |
| Lân nung chảy (15% P₂O₅) | 3,2 ÷ 0,15 | 21,3 |
| Kali clorua (60% K₂O) | 4 ÷ 0,60 | 6,7 |
| Phụ gia | 100 – 86,6 | 13,4 |
Đạm và kali không bị ảnh hưởng bởi việc chia lân nên vẫn tính như bình thường. Bốn nguyên liệu cộng lại được 86,6 kg, phần phụ gia còn 13,4 kg. So với mẻ chỉ dùng supe lân, mẻ này cần ít phụ gia hơn vì lân nung chảy có hàm lượng thấp hơn nên chiếm nhiều chỗ hơn.
Ghi nhớ khi tính lượng nguyên liệu
kg nguyên liệu = kg chất ÷ hàm lượng
- Có hai hay nhiều nguyên liệu cho cùng một chất: chia tỷ lệ trước, rồi tính từng nguyên liệu.
- Không quy định tỷ lệ: tính một nguyên liệu chính, nguyên liệu còn lại bổ sung cho đủ.
- Tổng các nguyên liệu vượt quá khối lượng mẻ nghĩa là phải đổi sang nguyên liệu hàm lượng cao hơn.
- Luôn tính xuôi lại một lần để kiểm tra kết quả.
Hàm lượng trong công thức viết dưới dạng số thập phân, ví dụ 21% là 0,21. Sau khi có số kg từng nguyên liệu, hãy cộng lại xem có vừa mẻ không rồi mới đem cân. Bước kiểm tra bằng tính xuôi chỉ mất một phút nhưng giúp tránh sai cả mẻ hàng.
PHẦN 2
Đơn vị tính trong phân bón
Phần trăm, ppm và g/L: đọc đúng đơn vị thì mới so sánh đúng sản phẩm.
Phần trăm (%) và ppm
- % nghĩa là trong 100 kg sản phẩm có bao nhiêu kg chất.
- Ví dụ: 100 kg NPK 16-16-8 có 16 kg N, 16 kg P₂O₅ và 8 kg K₂O.
- ppm là phần triệu: 1 ppm = 1 mg chất trong 1 kg sản phẩm, hay 1 g trong 1 tấn.
- Với dung dịch loãng trong nước, 1 ppm ≈ 1 mg trong 1 lít, tức 1 g trong 1.000 lít.
- 1% = 10.000 ppm; ví dụ 0,1% = 1.000 ppm.
Trên nhãn phân bón Việt Nam, lân và kali được ghi theo dạng oxit là P₂O₅ và K₂O chứ không phải P và K nguyên tố. Phần trăm dùng cho những chất có mặt với lượng lớn, còn ppm dùng cho những chất có mặt rất ít. Nhớ mốc 1% bằng 10.000 ppm là đổi qua lại được mọi trường hợp.
Đơn vị g/L và cách quy đổi
- g/L là số gam chất trong 1 lít dung dịch. Ví dụ 50 g Zn/L nghĩa là 1 lít có 50 g kẽm.
- Đổi từ % khối lượng: g/L = % × 10 × tỷ trọng.
- Ví dụ: Zn 10% khối lượng, tỷ trọng 1,3 → 10 × 10 × 1,3 = 130 g Zn/L.
- Dung dịch loãng có tỷ trọng gần bằng 1 thì 1% ≈ 10 g/L ≈ 10.000 mg/L.
Đơn vị g/L tính trên thể tích, còn phần trăm ghi trên nhãn tính trên khối lượng, nên giữa hai đơn vị này luôn có tỷ trọng đứng giữa. Phân bón lỏng đậm đặc nặng hơn nước, vì vậy con số g/L luôn lớn hơn mười lần số phần trăm. Chỉ với dung dịch loãng như nước tưới, nước phun mới được coi 1% bằng 10 g/L.
Chất nào thường ghi theo đơn vị nào?
Ghi theo % (hoặc g/L)
- Đa lượng: N, P₂O₅, K₂O
- Trung lượng: CaO, MgO, S, SiO₂
- Chất hữu cơ, axit humic, axit fulvic, amino axit
Ghi theo ppm (hoặc mg/L)
- Vi lượng: Fe, Zn, Mn, Cu, B, Mo
- Chất điều hòa sinh trưởng
- Nồng độ dung dịch sau khi pha để phun, tưới
Cùng một sản phẩm có thể có cả hai kiểu đơn vị trên nhãn, ví dụ NPK ghi phần trăm còn kẽm, bo ghi ppm. Khi so sánh hai sản phẩm, hãy đổi về cùng một đơn vị trước. Một sản phẩm ghi Zn 2.000 ppm thực ra chỉ có 0,2% kẽm, thấp hơn nhiều so với sản phẩm ghi Zn 2%.
Tỷ trọng là gì?
- Tỷ trọng cho biết 1 lít dung dịch nặng bao nhiêu kg.
- Nước có tỷ trọng 1,0: 1 lít nặng đúng 1 kg.
- Phân bón lỏng thường nặng hơn nước, phổ biến từ 1,1 đến 1,5 kg/L.
- Hòa tan càng nhiều chất thì dung dịch càng nặng.
Trong sản xuất và bán hàng, tỷ trọng thường được dùng với nghĩa khối lượng của một lít sản phẩm. Muốn đo nhanh, cân chính xác một lít dung dịch hoặc dùng tỷ trọng kế thả nổi. Tỷ trọng cũng là chỉ tiêu để kiểm tra mẻ pha có đủ lượng chất tan hay không.
Dùng tỷ trọng để đổi lít sang kg
- Một can 10 lít, tỷ trọng 1,3: 1 lít = 1,3 kg → 10 lít = 13 kg.
- Nhãn ghi Zn 10% khối lượng → 13 kg dung dịch chứa 13 × 10% = 1,3 kg Zn.
- Đổi ngược lại: số lít = số kg ÷ tỷ trọng.
- Hàm lượng ghi theo % khối lượng (w/w) thì luôn tính trên số kg, không tính trên số lít.
Phân bón lỏng bán theo lít nhưng hàm lượng lại công bố theo khối lượng, nên tỷ trọng là cầu nối giữa hai con số. Nếu quên tỷ trọng và coi can 10 lít là 10 kg thì sẽ tính thiếu lượng dinh dưỡng thực có trong can. Khi tính giá thành theo kg dinh dưỡng cũng phải quy về khối lượng như vậy.
Phân biệt % w/v và % w/w
% w/w = % w/v ÷ tỷ trọng
- % w/w: số gam chất trong 100 g dung dịch (khối lượng trên khối lượng).
- % w/v: số gam chất trong 100 mL dung dịch (khối lượng trên thể tích).
- Ví dụ: nhãn ghi Zn 20% w/v, tỷ trọng 1,4 → 100 mL nặng 140 g và có 20 g Zn.
- Quy về w/w: 20 ÷ 140 × 100 ≈ 14,3%, thấp hơn nhiều so với con số 20%.
- So sánh hai sản phẩm lỏng thì quy cả hai về % w/w.
Con số w/v luôn lớn hơn w/w khi dung dịch nặng hơn nước, nên nhìn qua dễ tưởng sản phẩm đậm đặc hơn. Muốn so sánh công bằng, hãy lấy số w/v chia cho tỷ trọng để ra phần trăm khối lượng. Nếu nhãn không ghi rõ w/w hay w/v và cũng không ghi tỷ trọng thì nên hỏi lại nhà cung cấp.
Đơn vị diện tích ở Việt Nam
1 ha = 10.000 m² là đơn vị chuẩn; sào, công, mẫu thay đổi theo từng miền.
| Đơn vị | Diện tích | 1 ha bằng |
|---|---|---|
| Sào Bắc Bộ | 360 m² | ≈ 27,8 sào |
| Sào Trung Bộ | 500 m² | 20 sào |
| Mẫu Bắc Bộ (10 sào) | 3.600 m² | ≈ 2,8 mẫu |
| Mẫu Trung Bộ (10 sào) | 5.000 m² | 2 mẫu |
| Công nhỏ (Nam Bộ) | 1.000 m² | 10 công |
| Công lớn (Nam Bộ) | 1.296 m² | ≈ 7,7 công |
Liều lượng trong tài liệu kỹ thuật thường tính theo hecta, còn bà con quen tính theo sào hoặc công. Cùng chữ sào nhưng ở Bắc Bộ là 360 m², ở Trung Bộ là 500 m², nên khi tư vấn phải hỏi rõ khách ở vùng nào. Ở Nam Bộ, công nhỏ 1.000 m² còn gọi là công tầm điền, công lớn 1.296 m² gọi là công tầm cắt.
Quy đổi liều bón từ hecta sang sào, công
kg/đơn vị = kg/ha × m² ÷ 10.000
| Liều 300 kg/ha | Diện tích | Lượng bón |
|---|---|---|
| 1 sào Bắc Bộ | 360 m² | 10,8 kg |
| 1 sào Trung Bộ | 500 m² | 15 kg |
| 1 công nhỏ | 1.000 m² | 30 kg |
| 1 công lớn | 1.296 m² | ≈ 38,9 kg |
Muốn đổi liều bón từ hecta sang đơn vị địa phương, lấy liều trên một hecta nhân với diện tích của đơn vị đó rồi chia cho 10.000. Cùng liều 300 kg/ha, một sào Bắc Bộ chỉ cần 10,8 kg nhưng một công lớn cần gần 39 kg. Nhầm đơn vị diện tích có thể làm lượng phân lệch đi gần bốn lần.
Tóm tắt bài học
- Tính xuôi: kg nguyên liệu × hàm lượng, cộng lại, chia cho khối lượng mẻ ra % NPK.
- Tính ngược: kg dinh dưỡng cần ÷ hàm lượng nguyên liệu ra số kg phải cân, còn lại là phụ gia.
- 1% = 10.000 ppm; g/L = % khối lượng × 10 × tỷ trọng.
- So sánh phân bón lỏng theo % w/w; lấy % w/v chia tỷ trọng để quy đổi.
- Hỏi rõ sào, công, mẫu của vùng nào trước khi đổi liều bón từ hecta.
Bốn nhóm kiến thức trong bài gồm tính công thức, đơn vị hàm lượng, tỷ trọng và đơn vị diện tích là nền để đọc nhãn, so sánh sản phẩm và tư vấn liều bón. Hãy tự làm lại các ví dụ với nguyên liệu mình đang có để quen tay. Khi đã tính xuôi và tính ngược thành thạo, bạn có thể tự kiểm tra bất kỳ công thức phối trộn nào.
Trắc nghiệm cuối bài
5 câu hỏi về nội dung bài giảng. Trả lời đúng cả 5 câu để nhận một phần quà ngẫu nhiên, gửi kèm đơn hàng kế tiếp của bạn tại Chelate Asia (quà giữ 60 ngày). Mỗi bài được làm tối đa 3 lần.
Bài giảng khác
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Nguyên lý tổng hợp sinh khối và trao đổi chất ở cây trồng
18 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Đạm (N): dinh dưỡng khởi đầu của sự sống
22 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Lân (P): phát triển rễ và hoa
25 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Kali (K): kích hoạt enzyme, vận chuyển đường
25 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Canxi (Ca): giúp cây cứng cáp, bền vững
21 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Magie (Mg): trung tâm của diệp lục
21 slide · có trắc nghiệm