Cuối năm là lúc vườn chanh dây (chanh leo) ở Tây Nguyên vừa ra hoa vừa nuôi trái. Câu bà con hỏi nhiều nhất lúc này là: chanh dây rụng trái non phải làm sao? Hoa ra nhiều mà đậu ít, trái bằng đầu ngón tay đã vàng cuống rồi rụng, trái còn lại thì nhỏ, méo, ít ruột. Rụng trái non không do một nguyên nhân duy nhất. Thường là cộng lại của thời tiết lúc hoa nở, thụ phấn, nước tưới và dinh dưỡng (nhất là bo và kali). Bài này giải thích từng nguyên nhân và cách giữ trái, nuôi trái theo hướng dễ làm, dựa trên tài liệu kỹ thuật của các cơ quan nông nghiệp.

1. Chanh dây rụng trái non là do đâu?

Theo Passionfruit Growing Guide của Bộ Công nghiệp Cơ bản bang Queensland (Úc, 2011), trái chanh dây mất khoảng 60–90 ngày từ thụ phấn đến chín, trong đó 20 ngày đầu trái lớn nhanh nhất. Đây cũng là giai đoạn trái non dễ rụng nhất vì cây phải chia dinh dưỡng giữa trái và đọt non. Các nguyên nhân hay gặp:

  • Thụ phấn kém: hoa không thụ phấn hoặc thụ phấn ít thì bầu nhụy phồng lên vài ngày rồi vàng, rụng. Mưa, sương mù lúc hoa nở làm hạt phấn ướt và vỡ; ong không bay.
  • Nhiệt độ bất lợi: cây đậu trái tốt nhất ở khoảng 20–25°C. Hạt phấn nảy mầm kém khi dưới 20°C hoặc trên 30°C; trên 38°C dòng tím gần như không đậu trái và hoa rụng.
  • Thiếu nước, tưới thất thường: thiếu nước làm tăng rụng trái, trái nhỏ, ít ruột (Queensland 2011; Đại học Florida – UF/IFAS 2020).
  • Thiếu bo: bo kém thì ống phấn mọc kém, đậu ít, trái méo.
  • Thừa đạm, cây ra đọt ồ ạt: đọt non tranh dinh dưỡng với trái non; bón nhiều đạm còn làm giảm đậu trái.
  • Thiếu nắng, trời âm u kéo dài, giàn quá dày lá: cây thiếu chất đường nuôi trái nên tự bỏ bớt trái.
  • Sâu bệnh: ruồi đục trái, bọ xít chích, nấm bệnh và virus cũng làm trái rụng, méo.

Mẹo phân biệt: trái rụng ngay sau khi hoa tàn vài ngày thường do thụ phấn, thời tiết, bo. Trái đã to bằng ngón cái, ngón chân cái mà vẫn rụng hoặc teo thì thường do thiếu nước, thiếu kali, cây quá tải hoặc sâu bệnh.

2. Chanh dây rụng hoa, không đậu trái phải làm sao?

Hoa chanh dây chỉ nở trong một ngày. Theo UF/IFAS (2020), chanh dây tím và các giống lai phần lớn tự thụ được, chanh dây vàng thì phần lớn cần phấn từ cây khác. Bao phấn nằm thấp hơn đầu nhụy, phấn nặng và dính nên gió hầu như không thụ phấn được; ong mật và ong bầu là "thợ thụ phấn" chính. Bà con làm mấy việc sau:

  • Bảo vệ ong: không phun thuốc trừ sâu vào giờ hoa nở; nếu bắt buộc phun thì phun chiều muộn, chọn thuốc ít độc với ong, đọc kỹ thời gian cách ly trên nhãn.
  • Thụ phấn bổ sung bằng tay khi vườn vắng ong hoặc sau mấy ngày mưa: dùng cọ mềm hoặc găng vải bông khô lấy phấn chạm nhẹ lên đầu nhụy, làm lúc hoa nở rộ và trời khô.
  • Không bón dồn đạm lúc cây đang ra hoa rộ.
  • Bổ sung bo trước và trong lúc ra hoa (xem mục 4).

Chi tiết về làm giàn, dẫn ngọn và thụ phấn, bà con xem thêm bài Trồng chanh dây: làm giàn, tỉa cành, thụ phấn và thay vườn.

3. Tưới nước cho chanh dây nuôi trái thế nào cho đúng?

Tháng 11–12 Tây Nguyên vào mùa khô, nắng hanh, gió mạnh – đúng lúc vườn đang nuôi trái. Theo Queensland (2011), mùa nóng mỗi gốc chanh dây cần khoảng 60–140 lít nước mỗi tuần (vùng mát lấy mức thấp, vùng nóng lấy mức cao), mùa mát khoảng 30–40 lít/tuần; nên chia tưới 2–3 lần/tuần thay vì tưới dồn một lần.

  • Tưới đều đặn, không để đất khô nứt rồi tưới đẫm – kiểu "khô rồi ngập" là lúc trái rụng nhiều và trái gần chín dễ nhăn, nứt.
  • Tủ gốc bằng rơm, cỏ khô, vỏ cà phê hoai… để giữ ẩm, nhất là giai đoạn ra hoa, đậu trái, trái non.
  • Đất phải thoát nước tốt; úng rễ cũng làm cây vàng lá, rụng trái và dễ thối rễ.
  • Vườn có tưới nhỏ giọt có thể chia phân hòa tan theo nước tưới, 2–4 tuần một lần.

4. Chanh dây nuôi trái cần phân gì? Bổ sung bo, kali, canxi thế nào?

Theo Queensland (2011), mỗi tấn trái chanh dây lấy đi khoảng 3,3 kg đạm (N) và 4,3 kg kali (K), còn lân, canxi, magie, lưu huỳnh mỗi thứ chỉ khoảng 0,2–0,3 kg. Nghĩa là khi nuôi trái, kali là chất cây cần nhiều nhất, đạm đứng thứ hai; nhu cầu kali cao nhất trong lúc trái lớn. Bo là vi lượng ảnh hưởng nhiều nhất đến năng suất và chất lượng trái.

Bón gốc

  • Chia phân nhỏ, nhiều lần (khoảng mỗi tháng một lần với cây đang cho trái), tăng tỷ lệ kali khi cây mang trái; giảm đạm khi cây đã đủ tán.
  • Dùng loại phổ thông dễ mua: NPK có kali cao, kali sunphat (SOP) hoặc kali clorua; kết hợp phân hữu cơ hoai mục để giữ ẩm, giữ phân.
  • Đất chua thì bón vôi theo quy trình. Quy trình quản lý sâu bệnh trên chanh leo của Cục Bảo vệ thực vật (TBKT 01-98:2020/BVTV) khuyến cáo bón vôi khoảng 500 kg/ha/năm, chia 2 lần. Đất đủ vôi, pH ổn thì cây hút canxi tốt hơn.
  • Lượng cụ thể theo tuổi cây, năng suất và phân tích đất – bà con làm theo khuyến cáo trên nhãn phân và hướng dẫn của cán bộ khuyến nông địa phương.

Phun bổ sung qua lá

Giai đoạnChất bổ sungCách dùng tham khảoGhi chú
Đọt mang hoa, trước và khi hoa nởBo dạng tan (Solubor/DOT, axit boric)Queensland (2011) khuyến cáo Solubor khoảng 100 g/100 lít nước (≈1 g/lít), phun lên đọt và hoa; luôn theo khuyến cáo nhãnBo dễ dư, dư gây ngộ độc: không tự tăng liều, không phun dày
Trái non đến trái lớnKali dạng tan (MKP, kali nitrat…)Pha theo khuyến cáo nhãn, phun vào giai đoạn trái lớn nhanhPhun sáng sớm hoặc chiều mát
Trái non, đất chua hoặc cây thừa đạmCanxi (canxi nitrat hoặc canxi chelate Ca-EDTA)Theo khuyến cáo nhãn, phun riêngKhông pha chung canxi với lân (MKP, DAP) hay phân gốc sunphat

Nguyên tắc pha: pha từng chất vào bình đã có sẵn khoảng 2/3 nước, khuấy tan hết chất này rồi mới cho chất kế tiếp, cuối cùng mới thêm nước đủ thể tích. Canxi pha chung với lân hoặc sunphat sẽ tạo cặn trắng, vừa mất tác dụng vừa tắc béc – nên phun canxi một lần riêng, bo và kali một lần riêng. Bà con xem thêm bài Các chất kỵ nhau khi pha phân bón lá: 5 nguyên tắc cần nhớ.

Hiểu đúng về "vi lượng chelate": canxi chelate (Ca-EDTA) hay kẽm chelate, sắt chelate… về hóa học là vi lượng dạng hữu cơ – ion kim loại được phân tử hữu cơ "ôm" lại nên dễ hấp thu, ít bị kết tủa. Còn về phân loại trên nhãn, vì phối tử EDTA là chất hữu cơ tổng hợp nên theo Nghị định 84/2019/NĐ-CP, các loại này vẫn xếp trong nhóm phân vô cơ (phân vi lượng/trung lượng), giống như urê. Hai cách gọi không mâu thuẫn, chỉ là hai góc nhìn khác nhau.

Bà con có thể dùng các nguyên liệu phổ thông dễ mua ngoài thị trường; nếu cần nguyên liệu tan hoàn toàn để tự pha, có thể tham khảo Solubor (bo tan), MKP hoặc canxi chelate Ca-EDTA trên chelate.com.vn.

5. Chanh dây trái méo, ít ruột là bị gì?

  • Thụ phấn không đủ: ít hạt được thụ phấn thì ruột ít, trái nhẹ, dễ méo.
  • Thiếu bo: theo Queensland (2011) và UF/IFAS (2020), thiếu bo làm đậu ít, trái biến dạng, ít ruột.
  • Thiếu nước lúc trái gần chín: trái nhăn, ít nước, dễ rụng.
  • Virus hóa gỗ (woodiness): trái méo, vỏ dày cứng, lá khảm, xoăn. Bệnh này không chữa bằng phân bón; phải dùng cây giống sạch bệnh, nhổ bỏ cây bệnh, quản lý rệp truyền bệnh và khử trùng dao kéo bằng nước javen 1% hoặc cồn như quy trình của Cục Bảo vệ thực vật.
  • Sâu hại chích hút (bọ xít, nhện…) lúc trái non cũng làm trái méo, sần.

Lịch chăm sóc tham khảo giai đoạn ra hoa – nuôi trái

Thời điểmViệc chính
Đọt mang hoa, nụ nhúTưới đều, tủ gốc; phun bo theo nhãn; hạn chế đạm
Hoa nở rộKhông phun thuốc trừ sâu giờ hoa nở; thụ phấn tay nếu vắng ong, sau mưa
Trái non 0–20 ngàyGiữ ẩm ổn định; bón gốc kali chia nhỏ; phun canxi riêng nếu đất chua hoặc cây tốt lá
Trái lớn (20–60 ngày)Tăng kali; tưới đủ theo thời tiết; kiểm tra ruồi đục trái, bọ xít
Trái gần chínKhông để thiếu nước; ngưng phun phân lá theo hướng dẫn nhãn trước thu hoạch

Câu hỏi thường gặp

Chanh dây rụng trái non có phải do thiếu canxi không?

Có thể góp phần nhưng ít khi là nguyên nhân chính. Tài liệu của Queensland ghi nhận thiếu canxi trên chanh dây khá hiếm, thường chỉ gặp ở đất chua hoặc khi bón quá nhiều đạm. Bà con nên kiểm tra thụ phấn, nước tưới, bo và kali trước.

Phun bo cho chanh dây bao nhiêu là đủ?

Liều tham khảo trong tài liệu Queensland là Solubor khoảng 1 g/lít nước phun lên đọt mang hoa và hoa; luôn làm theo khuyến cáo trên nhãn sản phẩm. Bo dư rất dễ gây cháy mép lá, ngộ độc, nên không tự tăng liều.

Mưa nhiều lúc hoa nở có cần phun gì không?

Mưa làm vỡ hạt phấn nên phun gì cũng không thay được thụ phấn. Sau mưa, bà con nên thụ phấn bổ sung bằng tay cho những hoa nở lúc trời đã khô ráo, đồng thời giữ cho giàn thông thoáng để hạn chế nấm bệnh.

Cây ra đọt nhiều mà trái rụng thì làm sao?

Đó là dấu hiệu dư đạm hoặc cây đang tranh dinh dưỡng giữa đọt và trái. Giảm đạm, tăng kali, tỉa bớt đọt yếu, cành rậm trên giàn để trái nhận đủ dinh dưỡng và ánh sáng.

Tài liệu tham khảo

  • Rigden, P. (2011). The Passionfruit Growing Guide (2nd ed.). State of Queensland (DEEDI). Xem tài liệu
  • Rezazadeh, A., Bailey, M., Sarkhosh, A. (2020). Passion Fruit Problems in the Home Landscape (HS1397). UF/IFAS Extension, University of Florida. Xem tài liệu
  • Cục Bảo vệ thực vật (2020). Quy trình quản lý tổng hợp sâu, bệnh gây hại chính trên cây chanh leo (TBKT 01-98:2020/BVTV). Xem tài liệu
  • Chính phủ (2019). Nghị định 84/2019/NĐ-CP quy định về quản lý phân bón.