Chanh dây (chanh leo) lên nhanh, sớm cho trái nhưng cũng mau xuống sức. Nhiều vườn tốn phân mà trái vẫn lép, ít ruột, cây héo sau vài vụ. Nguyên nhân thường nằm ở mấy việc căn bản: giàn, dẫn ngọn, thụ phấn, tưới nước và thay vườn đúng lúc.

Hiểu cây trước khi làm

Hoa chanh dây mọc ở nách lá trên đọt non; không có đọt mới thì không có hoa. Theo hướng dẫn của bang Queensland (Úc), cây đậu trái tốt nhất ở khoảng 20–25°C; trên 30°C cây ra nhiều lá mà ít hoa, dưới 20°C hạt phấn nảy mầm kém. Từ đậu đến chín mất khoảng 60–90 ngày.

Làm giàn cho chắc

Giàn phải chịu được cả tán lá lẫn trái nhiều năm. Hai kiểu hay gặp:

  • Giàn một dây: dây thép mạ kẽm căng ở độ cao khoảng 2 m, cột giữa cách nhau 4–6 m, cột đầu hàng to, chôn sâu khoảng 1 m. Rẻ, dễ dỡ khi thay cây, nhưng trái dễ cháy nắng.

  • Giàn mái bằng: lưới dây cách nhau 30–40 cm trên cột cao 1,8–2,2 m. Trái treo dưới tán, ít cháy nắng; nhà vườn Úc ghi nhận năng suất cao hơn giàn một dây 30–40%. Bù lại tốn vật tư, cột đầu hàng phải có chống, dây néo cho khỏi võng.

Dẫn ngọn, tỉa cành tạo tán

  • Ba tháng đầu, mỗi tuần kiểm tra một lần. Buộc dây từ gốc lên giàn, chỉ giữ một thân chính; bấm hết chồi bên và chồi dưới mắt ghép, giữ lại lá.

  • Ngọn vượt lên giàn thì cho bò theo chiều đang mọc, chọn thêm một chồi gần đó bò ngược lại, thành hai cành chính. Giàn mái bằng thì dẫn thêm chồi ra các dây khác.

  • Ngắt trái trên thân và quanh chỗ phân cành khoảng 30 cm cho tới khi tán các cây giáp nhau.

  • Cây lớn: cắt các nhánh thòng cách mặt đất dưới 30 cm để tránh mầm bệnh từ đất; tỉa lá già, cành bệnh cho thông thoáng.

  • Rửa kéo bằng nước xà phòng thường xuyên vì virus lây qua nhựa cây dính trên kéo.

Thụ phấn: bằng ong hay bằng tay

Bao phấn nằm thấp hơn đầu nhụy, hạt phấn nặng và dính nên gió không mang đi được. Theo Đại học Florida (UF/IFAS), chanh dây tím và giống lai thường tự thụ được, còn chanh dây vàng phần lớn cần phấn từ cây khác, nên trồng xen nhiều cây, nhiều dòng.

  • Ong mật và ong bầu (ong đen thân to) thụ phấn chính; tránh phun thuốc trừ sâu lúc hoa nở.

  • Hoa nở ngắn: chanh dây vàng nở khoảng giữa trưa, khép ngay tối đó; dòng tím thường nở từ sáng sớm.

  • Thụ phấn tay khi vắng ong: dùng găng vải bông sạch hoặc cọ mềm lấy phấn, chạm nhẹ lên đầu nhụy hoa khác, làm lúc trời khô.

  • Mưa, sương mù làm hạt phấn ướt và vỡ, ong không bay; nắng trên 38°C kèm khô hanh cũng làm đậu kém.

  • Thiếu bo làm đậu ít, trái méo; thừa đạm thì cây chỉ ra lá. Vườn thiếu bo có thể bổ sung dạng tan như DOT (bo tan) theo hướng dẫn trên bao bì.

Một khảo sát nhà vườn ở Mỹ (HortTechnology, 2023) cũng ghi nhận thụ phấn là việc tốn nhiều công, và thụ phấn kém là trở ngại hay gặp.

Tưới nước đều tay

  • Thiếu nước làm ít đọt, ít hoa, trái nhỏ, ít ruột, rụng nhiều. Trái gần chín cần nhiều nước; tưới thất thường dễ làm trái nhăn, rụng.

  • Thừa nước thì rễ thiếu khí, dễ thối gốc. Rễ tập trung ở khoảng 50 cm đất mặt.

  • Queensland ước lượng 30–40 lít/cây/tuần mùa mát, 60–140 lít/cây/tuần mùa nóng; chỉ để tham khảo.

  • Trồng trên mô cao cho thoát nước; phủ gốc bằng rơm nhưng chừa cách thân khoảng 10 cm.

Khi nào nên thay vườn

Ở Úc, vườn chanh dây thường được trồng lại sau 1–4 năm vì sâu bệnh, nhất là virus, tích tụ dần; có vườn phải thay sau 12–24 tháng. Vườn trồng lại cho trái sau 6–12 tháng.

  • Thay cả lô, dỡ sạch cây cũ và chanh dây mọc hoang quanh vườn vì đó là nguồn lây virus.

  • Cây cũ bị bệnh rễ thì đào hố mới lệch sang bên.

  • Chọn giống sạch bệnh, ghép trên gốc kháng héo, mắt ghép cao từ 30 cm trở lên.

Nhận biết vài bệnh chính

  • Virus hóa gỗ: lá khảm, nhăn, méo; trái vỏ dày, ít ruột. Lây qua rệp, mắt ghép, dao kéo, không qua hạt. Không chữa được, xịt rệp cũng không chặn kịp; chủ yếu là giống sạch, nhổ cây bệnh nặng.

  • Đốm nâu: lá đốm nâu đỏ, gặp ẩm lan to rồi rụng; trái chấm xám chuyển nâu, lõm. Nặng mùa mưa.

  • Héo rũ Fusarium: lá non vàng, cây héo rồi chết, mạch dẫn thâm nâu. Dùng gốc ghép kháng.

  • Thối cổ rễ: vỏ cổ rễ thối quanh thân, cây héo, rụng lá. Hay gặp ở đất úng, trồng sâu, gốc bị trầy.

Lưu ý

  • Không bỏ phân bón hay phân chuồng tươi vào hố ngay lúc trồng.

  • Phun phòng bệnh lá, trái bằng thuốc có trong danh mục được phép, đúng nhãn; mùa mưa cần dày hơn mùa khô.

  • Số liệu lấy từ vùng trồng nước ngoài, nên thử vài hàng trước.

Tóm lại

Giàn chắc, một thân chính hai cành, thụ phấn đủ (nhất là chanh dây vàng), tưới đều không úng và thay vườn đúng lúc bằng giống sạch bệnh là những việc giúp vườn chanh dây sai trái, bền cây.

Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng cho chanh dây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Bộ Nông nghiệp bang Queensland (Úc) – The passionfruit growing guide (P. Rigden, 2011); Đại học Florida, UF/IFAS – Passion Fruit Problems in the Home Landscape (HS1397); Đại học Nông nghiệp Kerala (Ấn Độ) – Diseases of Passion Fruit (Joy & Sherin, 2012); Stafne và cộng sự – Survey of US Passionfruit Growers’ Production Practices and Support Needs, HortTechnology 33(4), 2023.

Ảnh minh họa: Nabunje Leticia, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).