Giới thiệu
Axit phosphorous (axit photphorơ, H3PO3) là axit vô cơ chứa phốt pho ở mức oxy hóa thấp hơn axit photphoric (H3PO4). Khi trung hòa bằng KOH, axit này tạo thành kali phosphite (còn gọi kali phosphonate) – hoạt chất của nhiều sản phẩm phòng bệnh do nấm Phytophthora trên thế giới, ví dụ Agri-Fos 400 (đăng ký là thuốc trừ bệnh, công bố theo hàm lượng axit phosphorous chứ không theo P2O5).
Trên thị trường, H3PO3 hay được gọi là "lân 86" hoặc "lân hai chiều". Hai tên gọi này dễ gây hiểu nhầm, nên Chelate Asia nói rõ: đây là nguyên liệu để pha kali phosphite, không phải phân lân và cũng không phải chất "siêu ra hoa, ủ mầm hoa".
Đặc tính lý – hóa
Công thức phân tử H3PO3, khối lượng phân tử 82,00 g/mol.
Công bố theo dạng hóa chất nguyên liệu: hàm lượng axit phosphorous (H3PO3), không công bố như phân lân. (Nếu quy đổi lý thuyết, mỗi 1 kg H3PO3 nguyên chất chứa phốt pho tương đương khoảng 866 g P2O5, nhưng ở dạng phosphite.)
Tinh thể trắng, hút ẩm và chảy rữa mạnh; tan rất tốt trong nước (khoảng 310 g/100 mL), tan trong etanol.
Điểm nóng chảy khoảng 73,6 °C; nung tới khoảng 200 °C phân hủy thành axit photphoric và khí phosphine (PH3) rất độc.
Axit hai nấc (pKa khoảng 1,3 và 6,7); dung dịch đậm đặc có tính axit mạnh, ăn mòn và là chất khử.
Phosphite khác lân (phosphate) thế nào?
Về dinh dưỡng: cây hấp thu phosphite rất nhanh qua lá và rễ, vận chuyển được cả lên và xuống (nên gọi là "hai chiều"), nhưng không chuyển được phosphite thành phosphate để dùng làm lân nuôi cây. Nhiều tổng quan khoa học (như Thao và Yamakawa, 2009; tài liệu khuyến nông Đại học Florida) kết luận phosphite không thay được lân phosphate; trên cây đang thiếu lân, dùng phosphite còn làm triệu chứng thiếu lân rõ hơn.
Về kiểm định lân hữu hiệu (P2O5hh): QCVN 106:2025/BNNMT chỉ định phương pháp thử theo loại phân. Với sản phẩm phosphite, hai tiêu chuẩn có thể cho kết quả khác nhau: theo TCVN 8559:2010 (đo màu molybdat, bước oxy hóa nhẹ) lân có thể rất thấp hoặc gần như không có; theo TCVN 5815:2018 (phân bón hỗn hợp – dung dịch chiết được cô khô với HNO3 đậm đặc, oxy hóa phosphite thành phosphate trước khi cân) lân có thể ra đủ. Khi công bố, làm hợp quy sản phẩm phối từ H3PO3, cần chọn đúng loại phân bón và đúng tiêu chuẩn thử.
Trong đất: vi sinh vật oxy hóa dần phosphite thành phosphate nhưng rất chậm, không đủ làm nguồn lân cho vụ đang trồng.
Công dụng theo tài liệu khoa học
Nguyên liệu pha kali phosphite để phòng bệnh do Phytophthora, Pythium (thối rễ, nứt thân xì mủ, thối gốc) trên cây lâu năm như sầu riêng, cây có múi, bơ, hồ tiêu; dùng phun lá, tưới gốc hoặc tiêm thân. Phosphite vừa kìm sự phát triển của nấm, vừa kích hoạt phản ứng tự vệ của cây.
Hỗ trợ cây khỏe, tăng sức chống chịu khi dùng kèm chương trình dinh dưỡng đầy đủ lân phosphate; mức hiệu quả thay đổi theo loài cây, nồng độ và tình trạng dinh dưỡng.
Dung môi hòa tan chitosan khi phối chế sản phẩm sinh học (xem phần pha chế bên dưới).
Không phải chất kích ra hoa, ủ mầm hoa. Muốn cây ra hoa cần đúng biện pháp xử lý theo từng cây (khô hạn, chất điều hòa sinh trưởng…) và đủ lân phosphate, kali.
Không dùng thay phân lân MAP, MKP, DAP, supe lân hay axit photphoric.
Ở Việt Nam, sản phẩm chứa axit phosphorous hoặc phosphonate dùng để phòng trừ bệnh thuộc diện quản lý như thuốc bảo vệ thực vật. Doanh nghiệp đóng gói bán ra thị trường phải đăng ký đúng loại; nếu đăng ký là phân bón thì chọn đúng loại phân và đúng tiêu chuẩn thử P2O5hh (phân bón hỗn hợp: TCVN 5815:2018), phân tích thử trước khi công bố và không quảng cáo phosphite là nguồn lân nuôi cây.
Cách dùng
Không pha axit đậm đặc vào nước rồi phun, tưới ngay – axit tự do dễ cháy lá, hại rễ. Luôn trung hòa bằng KOH thành kali phosphite và đo pH trước khi dùng. Công thức pha chi tiết (1 lít kali phosphite khoảng 400 g H3PO3/lít, tương đương nồng độ Agri-Fos 400) có trong bài Công thức pha kali phosphite từ H3PO3 và KOH.
Liều tham khảo (tính theo nguyên liệu H3PO3, đã trung hòa bằng KOH)
| Nhóm cây | Phun lá | Tưới vùng rễ |
|---|
| Cây ăn trái: sầu riêng, cây có múi, bơ, xoài, thanh long, chôm chôm… | 500–800 g/1.000 lít nước; pH dung dịch cuối khoảng 5,5–6,5 | 500 g – 1 kg/1.000 lít nước; tưới đều vùng rễ hoạt động, tránh tưới sát cổ rễ |
| Cây công nghiệp: hồ tiêu, cà phê, điều, cao su, chè… | 500–800 g/1.000 lít nước; pH dung dịch cuối khoảng 5,5–6,5 | 500 g – 1 kg/1.000 lít nước |
Dùng phòng bệnh vào đầu mùa mưa, sau thu hoạch, khi cây ra đọt non hoặc khi vườn có nguy cơ Phytophthora; nhắc lại cách 2–4 tuần, hai lần phun cách nhau ít nhất 3 ngày.
Không phun khi cây đang stress do nắng nóng (trên 35 °C), thiếu nước; không phun lúc cây đang nở hoa rộ.
Pha thử trong xô nhỏ khi phối với thuốc, phân bón khác; không trộn dung dịch đậm đặc với phân có canxi (canxi nitrat) vì dễ kết tủa; thận trọng khi phối với thuốc gốc đồng.
Vẫn bón đủ lân phosphate cho cây theo nhu cầu; có thể phối MKP vào bình phun theo hướng dẫn trên bao bì MKP nếu cây cần lân.
Thử trên vài cây trước khi phun đại trà.
Pha chế và phối trộn
Trung hòa bằng KOH
Hòa axit vào một phần nước; ở thùng khác, cho KOH vào nước (không đổ nước vào KOH) và chờ nguội.
Rót từ từ dung dịch KOH vào dung dịch axit, khuấy liên tục, giữ dưới 60 °C và đo pH; đạt pH mong muốn thì dừng rồi thêm nước cho đủ.
Tham khảo: để có dung dịch pH khoảng 6 (tương tự Agri-Fos 400), mỗi 1 kg H3PO3 99% cần khoảng 886 g KOH 90%. pH đo thực tế mới là chỉ tiêu quyết định.
Dùng để hòa tan chitosan
Không trung hòa hết trước khi cho chitosan. Thứ tự: nước → axit phosphorous → rắc chitosan từ từ vừa rắc vừa khuấy → chờ tan hết → nâng pH dần bằng KOH loãng → bù nước cho đủ.
Giữ pH khoảng 4,5–5,5 để chitosan ổn định và ít hại lá.
An toàn và bảo quản
Nguyên liệu hút ẩm, chảy rữa: đựng trong bao bì kín chịu axit, để nơi khô mát, xa chất kiềm, chất oxy hóa và nguồn nhiệt (nung nóng sinh khí phosphine độc). Nuốt phải có hại; gây bỏng da và tổn thương mắt nặng. Khi thao tác đeo kính, găng tay chịu axit, quần áo bảo hộ; luôn cho axit vào nước khi pha. Chi tiết xem Phiếu an toàn hóa chất (SDS).
Câu hỏi thường gặp
Ngoài thị trường gọi là "lân 86", vậy dùng thay phân lân được không?
Không. "86" chỉ là quy đổi lý thuyết lượng phốt pho sang P2O5. Phốt pho ở dạng phosphite cây không dùng làm lân dinh dưỡng được, dù khi phân tích theo một số tiêu chuẩn (như TCVN 5815:2018) vẫn đo ra lượng phốt pho này.
Có giúp cây ra hoa, ủ mầm hoa không?
Không phải công dụng chính. Phosphite chủ yếu dùng phòng bệnh do Phytophthora và giúp cây khỏe hơn. Để cây ra hoa, bà con cần biện pháp xử lý ra hoa đúng cho từng loại cây và bón đủ lân phosphate, kali.
Tự pha kali phosphite rồi đóng chai bán được không?
Muốn lưu hành phải đăng ký theo quy định về thuốc bảo vệ thực vật (nếu công bố công dụng phòng bệnh) hoặc phân bón (khi đó cần chọn đúng loại phân và tiêu chuẩn thử P2O5hh phù hợp).
Lưu ý: Sản phẩm là hóa chất nguyên liệu dùng cho nghiên cứu, phối trộn và sản xuất. Thông tin về công dụng và liều lượng được tổng hợp từ tài liệu khoa học, chỉ mang tính tham khảo, không thay thế nhãn sản phẩm thành phẩm hay hướng dẫn của cơ quan chuyên môn. Người sử dụng chịu trách nhiệm tuân thủ quy định pháp luật hiện hành về phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và hóa chất.