Nhiều nhà vườn trồng sầu riêng, cam quýt, bơ, xoài đã quen với các chai kali phosphite nhập khẩu như Agri-Fos 400 để phòng bệnh nứt thân xì mủ, thối rễ do nấm Phytophthora. Nguyên liệu làm ra dung dịch này chỉ có hai thứ: axit phosphorous (H3PO3) và kali hydroxit (KOH). Bài này Chelate Asia chia sẻ công thức pha 1 lít kali phosphite có nồng độ tương đương Agri-Fos 400, đồng thời giải thích rõ chuyện bà con hay nhầm nhất: phosphite có phải là lân không, và vì sao cùng một mẫu gửi phân tích theo hai tiêu chuẩn lại ra hai kết quả lân hữu hiệu khác nhau.
Kali phosphite là gì, vì sao làm từ H3PO3 và KOH?
Axit phosphorous (H3PO3, ngoài thị trường hay gọi là "lân 86" hoặc "lân hai chiều") có tính axit mạnh, phun trực tiếp dễ cháy lá. Theo Khuyến nông Đại học Penn State (Mỹ), cách làm thông dụng là trung hòa axit bằng KOH. Dung dịch thu được chứa muối mono-kali và di-kali của axit phosphorous, gọi chung là kali phosphite – hoạt chất của nhiều sản phẩm phòng bệnh trên thế giới.
Theo nhãn đăng ký với Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA), Agri-Fos 400 là thuốc trừ bệnh lưu dẫn, chứa 45,8% muối mono- và di-kali của axit phosphorous, tương đương 3,35 pound H3PO3 mỗi gallon, tức khoảng 400 g H3PO3/lít. Vì là thuốc trừ bệnh nên nhãn chỉ ghi hàm lượng hoạt chất axit phosphorous, không ghi P2O5 hay K2O. Đây là chuẩn để Chelate Asia xây dựng công thức bên dưới.
Lân (phosphate) và phosphite: hiểu đúng để khỏi nhầm
Cả hai đều chứa phốt pho, nhưng là hai dạng khác nhau. Lân bón cho cây (MKP, MAP, DAP, supe lân, axit photphoric H3PO4) là phosphate. Còn H3PO3 và muối của nó là phosphite – phốt pho ở mức oxy hóa thấp hơn, phân tử có một liên kết P–H rất bền.
Về dinh dưỡng cho cây
Cây hấp thu phosphite rất nhanh qua lá và rễ, vận chuyển được cả lên ngọn lẫn xuống rễ, nên dân gian gọi là "lân hai chiều".
Nhưng theo tài liệu của Đại học Florida (IFAS), cây không chuyển được phosphite thành phosphate, nên phosphite không thay thế được lân để nuôi cây. Trên cây đang thiếu lân, phun phosphite còn có thể làm triệu chứng thiếu lân lộ rõ hơn.
Trong đất, vi sinh vật oxy hóa phosphite thành phosphate rất chậm, không đủ làm nguồn lân cho vụ đang trồng.
Giá trị chính của phosphite là phòng bệnh do Phytophthora, Pythium và giúp cây tăng sức đề kháng, chứ không phải bón lân hay kích ra hoa.
Về kiểm định: hai tiêu chuẩn có thể cho hai kết quả khác nhau
Theo Bảng 3.2 của QCVN 106:2025/BNNMT, mỗi chỉ tiêu lân được phân tích theo một tiêu chuẩn riêng, và với lân hữu hiệu thì tiêu chuẩn còn tùy loại phân bón:
| Chỉ tiêu | Loại phân bón | Tiêu chuẩn thử |
|---|---|---|
| Lân hữu hiệu (P2O5hh) | Phân lân nung chảy | TCVN 1078:2023 |
| Phân bón hỗn hợp (NPK, NP, NK, PK) | TCVN 5815:2018 | |
| Phân supe lân (supe phosphat) | TCVN 4440:2018 | |
| Các loại phân bón còn lại (ngoài ba nhóm trên) | TCVN 8559:2010 | |
| Lân tan trong nước (P2O5ht) | Các loại phân bón | TCVN 10678:2015 |
Quy chuẩn cũng ghi chú tổ chức đánh giá sự phù hợp có thể áp dụng phương pháp thử khác có độ chính xác tương đương. Lân hữu hiệu (P2O5hh) là lượng lân hòa tan trong dung dịch chiết của từng phương pháp (axit xitric, amoni xitrat…), còn lân tan trong nước (P2O5ht) là phần lân hòa tan trực tiếp trong nước – hai chỉ tiêu khác nhau, không thay cho nhau.
Với sản phẩm phosphite, các tiêu chuẩn có thể cho kết quả rất khác nhau, chủ yếu do bước xử lý mẫu có oxy hóa phosphite thành phosphate hay không:
Theo TCVN 8559:2010 – lân có thể rất thấp hoặc gần như không có. Phương pháp đo màu phức molybdat, phản ứng này chỉ bắt được phosphate. Bước oxy hóa trong tiêu chuẩn chủ yếu để phá gốc xitrat (đun với một lượng HNO3 nhỏ đến gần cạn, hoặc dùng KMnO4), nên phosphite – vốn có liên kết P–H rất bền – có thể không được chuyển hết sang phosphate. Thực tế đã có mẫu kali phosphite pha từ H3PO3 và KOH, tính lý thuyết khoảng 30% P2O5, nhưng phân tích theo TCVN 8559:2010 chỉ ra 0,19% P2O5hh.
Theo TCVN 5815:2018 – lân có thể ra đủ. Phương pháp này chiết bằng axit xitric 2% và dung dịch petecman, sau đó dung dịch chiết được thêm HNO3 đậm đặc và cô đến khô trước khi kết tủa và cân dưới dạng Mg2P2O7. Cô khô với HNO3 đậm đặc là điều kiện oxy hóa mạnh, chuyển gần như toàn bộ phosphite thành phosphate, nên phần phốt pho từ H3PO3 được tính vào kết quả. Thực tế sản phẩm làm từ H3PO3 phân tích theo TCVN 5815:2018 cho hàm lượng lân đạt mức tính toán. Tiêu chuẩn này áp dụng được cho cả phân dạng rắn và dạng lỏng.
Lân tan trong nước theo TCVN 10678:2015 (áp dụng cho mọi loại phân bón): phosphite tan rất tốt trong nước, nhưng kết quả đo ra bao nhiêu còn tùy bước xử lý mẫu trước khi đo có oxy hóa phosphite thành phosphate hay không. Chelate Asia chưa có số liệu thực tế cho chỉ tiêu này, nên nếu công bố P2O5ht cho sản phẩm phosphite, doanh nghiệp cần phân tích thử trước.
Lân tổng số theo TCVN 8563:2010 (công phá mẫu bằng axit mạnh) cũng đo ra gần đủ phosphite, nhưng đây là chỉ tiêu lân tổng số, không phải P2O5hh.
Vì vậy, khi công bố chất lượng hoặc làm hợp quy sản phẩm phosphite, doanh nghiệp cần chọn đúng loại phân bón và đúng tiêu chuẩn thử theo bảng trên: sản phẩm đăng ký là phân bón hỗn hợp (ví dụ PK) thì yêu cầu phòng thử nghiệm phân tích P2O5hh theo TCVN 5815:2018, chọn phòng thử nghiệm được công nhận cho phép thử này; ghi rõ phương pháp trên phiếu yêu cầu để tránh kết quả lệch. Nên phân tích thử trước khi công bố.
Ghi nhớ quan trọng: con số P2O5 đo được theo TCVN 5815:2018 chỉ phản ánh lượng phốt pho có trong sản phẩm. Về mặt dinh dưỡng, phốt pho ở dạng phosphite không thay thế được lân phosphate để nuôi cây; bà con vẫn phải bón đủ phân lân phosphate (MKP, MAP, DAP, supe lân…).
Công thức pha 1 lít kali phosphite của Chelate Asia
H3PO3 99%: 404 g (tương đương 400 g H3PO3 nguyên chất).
KOH vảy 90%: 358 g (tương đương 322,6 g KOH nguyên chất).
Nước sạch (nước RO hoặc nước mềm): khoảng 590 g, thêm cho đủ 1 lít ở 25 °C.
Thành phẩm nặng khoảng 1,35 kg/lít, pH khoảng 6; trong đó khoảng 82% là KH2PO3 (mono-kali) và 18% là K2HPO3 (di-kali). Hàm lượng của dung dịch:
Axit phosphorous (H3PO3): khoảng 400 g/lít – đây là cách ghi đúng bản chất, giống nhãn Agri-Fos 400.
K2O: khoảng 270 g/lít, tức khoảng 20% theo khối lượng.
P2O5 (quy đổi lý thuyết): khoảng 346 g/lít, tức khoảng 25,6% theo khối lượng. Phân tích P2O5hh theo TCVN 5815:2018 có thể đạt gần mức này; theo TCVN 8559:2010 có thể rất thấp. Dù đo ra bao nhiêu, đây vẫn là phốt pho dạng phosphite, không thay được lân phosphate để nuôi cây.
Cách tính để bà con tự kiểm tra
400 g H3PO3 (khối lượng mol 82) tương ứng 4,88 mol. Quy ra P2O5: 4,88 ÷ 2 × 142 ≈ 346 g.
Để có khoảng 4,01 mol KH2PO3 và 0,87 mol K2HPO3, tổng KOH cần là 4,01 + 2 × 0,87 = 5,75 mol, tức 322,6 g KOH nguyên chất. Quy ra K2O: 5,75 ÷ 2 × 94,2 ≈ 270 g.
Tỷ lệ mol KOH : H3PO3 là 1,18 : 1. Nếu KOH có độ tinh khiết khác 90%, lấy 322,6 chia cho độ tinh khiết. Ví dụ KOH 95% thì cần 340 g.
Chia các con số g/lít cho tỷ trọng 1,35 (tức 1.350 g/lít) để ra phần trăm khối lượng.
Quy trình pha từng bước
Bước 1 – Pha axit: cho khoảng 350 g nước vào thùng nhựa HDPE hoặc inox 304. Thêm từ từ 404 g H3PO3, khuấy đến khi tan hết.
Bước 2 – Pha kiềm riêng: cho 358 g KOH vào khoảng 240 g nước trong một thùng khác. Bước này tỏa nhiệt rất mạnh. Luôn cho KOH vào nước, không đổ nước vào KOH. Để nguội bớt.
Bước 3 – Trung hòa: rót từ từ dung dịch KOH vào dung dịch axit, vừa rót vừa khuấy. Giữ nhiệt độ dưới 60 °C; nếu nóng quá thì dừng lại hoặc ngâm thùng vào nước lạnh.
Bước 4 – Chỉnh pH: đo pH, đưa về khoảng 5,8–6,3. pH thấp thì thêm chút KOH, pH cao thì thêm chút H3PO3.
Bước 5 – Hoàn thiện: để nguội về nhiệt độ phòng, thêm nước cho đủ 1 lít, lọc qua vải lọc rồi đóng can kín, để nơi mát.
Pha mẻ lớn thì nhân theo tỷ lệ. Mẻ 20 lít cần 8,08 kg H3PO3 99%, 7,16 kg KOH 90% và khoảng 11,8 kg nước. Mẻ 200 lít cần 80,8 kg H3PO3, 71,6 kg KOH và khoảng 118 kg nước.
Pha loãng khi phun lá
Vì dung dịch pha xong có nồng độ tương đương Agri-Fos 400, bà con có thể tham khảo mức pha trên nhãn EPA của sản phẩm này (đã quy đổi sang mL/lít):
Cây có múi trưởng thành: liều khuyến cáo khoảng 3–9 mL/lít nước.
Bơ: liều khuyến cáo khoảng 5 mL/lít, phun ướt đều tán.
Xoài: liều khuyến cáo khoảng 2,6 mL/lít, phun ướt đều.
Nho: không vượt quá nồng độ 0,5% (5 mL/lít).
Nhãn cũng khuyên phun phòng bệnh mỗi 2–4 tuần và hai lần phun cách nhau ít nhất 3 ngày. Với sầu riêng và các cây khác chưa có trên nhãn, bà con nên bắt đầu ở mức thấp và thử trên vài cây trước.
Lưu ý khi pha và khi dùng
An toàn: KOH và H3PO3 đều ăn da mạnh. Đeo kính, găng tay cao su, áo dài tay và pha nơi thoáng gió. Dính vào da hoặc mắt thì rửa ngay bằng thật nhiều nước sạch.
Thử trước khi phun: pha thử trong xô nhỏ khi phối với thuốc hoặc phân khác, phun thử vài cây rồi chờ 3 ngày xem có cháy lá không. Nhãn EPA cảnh báo một số phân bón lá và thuốc gốc đồng có thể không hợp hoặc gây cháy lá.
Không phun khi cây đang stress do nắng nóng hoặc thiếu nước; với cây có múi, tránh phun khi trời trên 35 °C.
Không trộn dung dịch đậm đặc với phân có canxi như canxi nitrat vì dễ kết tủa.
Không thay lân bón: vẫn bón đủ lân phosphate theo nhu cầu của cây. Nếu muốn có lân ngay trong bình phun, phối thêm MKP theo hướng dẫn trên bao bì MKP.
Về kinh doanh: công thức này dành cho nhà vườn tự pha dùng. Nếu đóng chai bán ra thị trường: công bố công dụng phòng bệnh thì phải đăng ký theo quy định thuốc bảo vệ thực vật; đăng ký là phân bón thì chọn đúng loại phân và đúng tiêu chuẩn thử P2O5hh (phân bón hỗn hợp: TCVN 5815:2018), phân tích thử trước khi công bố, và không quảng cáo phosphite là nguồn lân nuôi cây.
Tóm lại
Với 404 g axit phosphorous H3PO3, 358 g KOH 90% và nước cho đủ 1 lít, bà con tự pha được dung dịch kali phosphite khoảng 400 g H3PO3/lít, pH khoảng 6, tương đương Agri-Fos 400. Dung dịch có khoảng 20% K2O; phần phốt pho quy đổi được khoảng 25,6% P2O5 – phân tích theo TCVN 5815:2018 có thể ra đủ, theo TCVN 8559:2010 có thể rất thấp, nên khi công bố phải chọn đúng tiêu chuẩn. Dù vậy, phosphite không thay được lân phosphate để nuôi cây. Hãy dùng nó để phòng bệnh và tăng sức đề kháng, còn lân nuôi cây vẫn phải bón bằng phân lân phosphate.
Bà con cần tư vấn thêm về cách pha và liều phun cho từng loại cây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: US EPA – Nhãn đăng ký Agri-Fos 400 (EPA Reg. No. 71962-1); Penn State Extension – Understanding the Phosphonate Products; University of Florida IFAS Extension – Are Phosphorous and Phosphoric Acids Equal Phosphorus Sources for Plant Growth? (HS1010); California Department of Food and Agriculture – Labeling of Phosphorous Acid Products (2004); QCVN 106:2025/BNNMT; TCVN 1078:2023; TCVN 4440:2018; TCVN 5815:2018; TCVN 8559:2010; TCVN 10678:2015; TCVN 8563:2010.