Nhiều bà con bón phân theo thói quen, thấy cây xấu là tăng phân. Có năm trúng, có năm tốn tiền mà cây vẫn èo uột. Cách chắc ăn nhất là gửi mẫu đất đi phân tích, coi như đưa đất đi “khám bệnh”. Nhưng có một điều ít người để ý: kết quả chỉ đúng khi mẫu đất lấy đúng. Túi đất gửi đi chỉ chừng nửa ký, mà phải nói thay cho cả mảnh vườn hàng nghìn mét vuông. Lấy sai thì máy tốt mấy cũng ra số sai, bón theo số sai còn hại hơn bón mò.
Bước 1: Chia vườn thành từng lô
Đất trong vườn không đồng đều, nên mỗi mẫu chỉ đại diện cho một khu tương đối giống nhau:
Cùng loại đất, cùng màu đất, cùng địa hình (đồi riêng, trũng riêng).
Cùng loại cây, tuổi cây, cùng cách bón phân, tưới nước.
Ruộng lớn đồng đều thì mỗi mẫu cũng không nên đại diện quá khoảng 10 ha (theo Đại học Bang Michigan).
Chỗ nào cây xấu bất thường, bà con lấy riêng một mẫu chỗ xấu và một mẫu chỗ tốt sát bên để so sánh, sẽ dễ tìm ra nguyên nhân hơn.
Vẽ sơ đồ, đánh số từng lô để năm sau lấy lại đúng chỗ.
Bước 2: Lấy ở đâu, tránh chỗ nào
Đi theo hình chữ chi (zíc zắc) khắp lô, lấy rải đều, không gom một góc cho nhanh.
Với cây ăn trái, lấy dưới tán, trong vùng rễ tơ hút dinh dưỡng, tức khoảng giữa gốc và mép tán hoặc ngay dưới mép tán; mỗi cây lấy vài điểm quanh tán. Không lấy sát gốc.
Vườn tưới nhỏ giọt: lấy trong vùng đất được tưới ướt, vì rễ và phân tập trung ở đó.
Tránh chỗ vừa rải phân, chỗ đổ vôi, đống phân chuồng cũ, chỗ đốt rác, bờ mương, lối đi, chỗ đọng nước, gần chuồng trại.
Trước khi xắn, gạt bỏ lớp lá rác, cỏ, phân còn trên mặt đất.
Bước 3: Lấy sâu bao nhiêu
Độ sâu tùy loại cây, vì phải lấy đúng tầng đất có rễ hút:
Rau màu, lúa, cây ngắn ngày: lấy hết tầng đất cày xới, thường khoảng 15–20 cm.
Bãi cỏ, cây lâu năm không xới đất: khoảng 10–15 cm.
Cây ăn trái lâu năm rễ ăn sâu hơn, nhiều hướng dẫn lấy sâu tới 30–45 cm; có nơi tách thành hai tầng (tầng mặt và tầng dưới) đựng hai túi riêng. Bà con nên hỏi trước phòng phân tích để lấy đúng yêu cầu.
Điều quan trọng nhất: mọi điểm phải cùng một độ sâu, xắn thẳng đứng, lấy một lát đất dày đều từ trên xuống dưới. Phân và vôi thường đọng nhiều ở lớp mặt, nếu chỉ cạo lớp trên cùng thì kết quả sẽ “đẹp giả”, bà con tưởng đất đủ chất mà thật ra không phải.
Bước 4: Lấy bao nhiêu điểm, trộn ra sao
Mỗi lô lấy khoảng 10–20 điểm, lô càng rộng càng nên lấy nhiều. Một xẻng đất ở một chỗ không bao giờ là một mẫu.
Dụng cụ tốt nhất là ống khoan lấy đất. Không có thì dùng xẻng hoặc bay: đào một hố hình chữ V, xắn một lát đất mỏng ở một bên vách, lấy dải đất ở giữa.
Cho đất các điểm vào một xô nhựa sạch, bóp vụn, nhặt bỏ đá, sỏi, rễ, rác rồi trộn thật đều.
Không dùng xô sắt gỉ, bao phân cũ, dụng cụ vừa xúc phân, xúc vôi, vì dễ làm sai kết quả, nhất là khi phân tích vi lượng.
Lấy khoảng 0,5–1 kg đất đã trộn (hoặc theo yêu cầu của phòng phân tích) cho vào túi.
Bước 5: Hong khô, đóng gói, ghi nhãn
Đất ướt thì trải mỏng trên giấy sạch, hong khô tự nhiên nơi thoáng mát, không sấy bằng bếp, bằng lò.
Cho vào túi nilon sạch, dày, buộc kỹ; nên lồng hai lớp.
Ghi nhãn bằng bút không phai: tên chủ vườn, số điện thoại, số lô, loại cây và tuổi cây, độ sâu lấy, ngày lấy, và lần bón phân, bón vôi gần nhất.
Bước 6: Lấy vào lúc nào
Lấy trước khi bón phân, bón vôi. Nếu vừa bón thì đợi phân tan đều rồi hãy lấy, và ghi rõ đã bón gì, bón lúc nào.
Lấy sớm trước vụ để có thời gian chờ kết quả, tính toán và mua phân.
Với cây ăn trái, thời điểm hợp lý là sau thu hoạch, trước đợt bón phục hồi.
Năm nào cũng nên lấy cùng một thời điểm vì pH và dinh dưỡng đất thay đổi theo mùa. Thông thường 2–3 năm lấy lại một lần, vườn cây giá trị cao có thể lấy hằng năm.
Lưu ý để kết quả có ích
Nói rõ cần đo chỉ tiêu nào: pH, chất hữu cơ, đạm, lân, kali, canxi, magie, vi lượng…
Với cây ăn trái lâu năm, có thể phân tích thêm lá.
Có kết quả rồi thì thiếu gì bù nấy, không bón tràn lan. Ví dụ đất thiếu kẽm có thể bổ sung Kẽm Chelate Zn-EDTA, đất thiếu magie có thể dùng Magie Sulfate, liều lượng theo kết quả phân tích và hướng dẫn trên bao bì.
Tóm lại
Muốn bón phân trúng thì phải biết đất thiếu gì, mà muốn biết đúng thì mẫu đất phải lấy đúng: chia lô đồng đều, đi chữ chi lấy 10–20 điểm, cùng độ sâu, trộn đều trong xô nhựa sạch, lấy khoảng nửa ký đến một ký, hong khô, ghi nhãn rõ ràng và lấy trước khi bón. Bỏ nửa buổi lấy mẫu cẩn thận, bà con tiết kiệm được cả mùa phân.
Bà con cần tư vấn đọc kết quả phân tích đất và chọn phân bón cho đúng, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Khuyến nông Đại học Vermont – “How to Take a Soil Sample”; Khuyến nông Đại học Georgia (UGA) – Hướng dẫn lấy mẫu đất; Khuyến nông Đại học Bang Michigan (MSU) – “A Field Guide to Soil Sampling”; Bộ Nông nghiệp và Thực phẩm California (CDFA) – “Soil Sampling Orchards”; Khuyến nông Đại học California (UCCE) – Phân tích đất và nước cho vườn cây ăn trái.