Cây mới trồng, cây đang bật đọt nuôi tán hay cây vừa thu hoạch cần hồi sức đều đòi đạm gấp đôi lân và kali. Bài này chia sẻ công thức NPK 20-10-10+TE trộn khô để bón gốc, tỷ lệ 2-1-1, đạm từ cả urê lẫn amoni sunphat nên giàu lưu huỳnh, kèm chút bo và vi lượng chelate; kali từ kali sunphat nên không có clo. Lượng dưới đây tính cho 1.000 kg (1 tấn); trộn 100 kg thì chia mỗi dòng cho 10.
Thành phần cho 1.000 kg (1 tấn) thành phẩm
| Nguyên liệu | Lượng cho 1 tấn | Vai trò |
|---|---|---|
| Urê (N 46%) | 250 kg | Đạm chính |
| Amoni sunphat (SA, N 21%, S 23%) | 240 kg | Đạm amoni, lưu huỳnh |
| Kali sunphat (K2SO4, K2O 50%, S 16%) | 195 kg | Kali không clo, lưu huỳnh |
| DAP 16-45 (diamoni phốt phát) | 190 kg | Lân chính, kèm đạm amoni |
| Supe lân đơn (P2O5 hữu hiệu 16%) | 100 kg | Thêm lân, canxi, lưu huỳnh từ thạch cao |
| Canxi chelate (Ca-EDTA, Ca 10%) | 5 kg | Chút canxi |
| Magie sunphat (MgSO4.7H2O, Mg 9,6%) | 5 kg | Chút magie |
| Bo tan DOT (dinatri octaborat, B 20,5%) | 5 kg | Bo cho rễ, đọt, hoa |
| Kẽm chelate (Zn-EDTA, Zn 15%) | 5 kg | Vi lượng kẽm |
| Sắt chelate (Fe-EDTA, Fe 13%) | 5 kg | Vi lượng sắt |
| Tổng | 1.000 kg | Không chất độn |
| Hàm lượng thành phẩm | N 19,58%; P2O5 10,15%; K2O 9,75%; S 8,7%; B 0,1%; Ca 500 ppm; Mg 480 ppm; Zn 750 ppm; Fe 650 ppm |
Hàm lượng thành phẩm tính theo hàm lượng chuẩn của nguyên liệu: đạm 19,58%, lân 10,15%, kali 9,75%; tổng đúng 100%. Lưu huỳnh và canxi chưa tính phần thạch cao trong supe lân. Nguyên liệu khác hàm lượng thì thành phẩm lệch theo: dùng DAP 18-46 và kali sunphat 52% thì thành phẩm xấp xỉ 20-10,3-10,1. Canxi, magie chỉ vài trăm ppm, không thay được phân canxi, phân magie.
Nguyên liệu: cách chọn và tác dụng từng loại
Urê: hạt trắng, khô, rời; chọn hạt to (hạt đục) cho gần cỡ DAP.
Amoni sunphat (SA): tinh thể trắng đến ngà, cho đạm amoni và lưu huỳnh (nhãn ghi 23 hoặc 24% S). Theo Viện Dinh dưỡng Cây trồng Quốc tế (IPNI), amoni sunphat tan rất mạnh (khoảng 750 g/L), dung dịch hơi chua (pH 5–6).
Kali sunphat: trắng ngà, khô. Theo Khuyến nông Đại học Mississippi (Hoa Kỳ), tính trên cùng lượng kali, chỉ số muối của kali sunphat là 14, chưa bằng nửa kali clorua (32). Ví dụ: Kali sunphat K2SO4 (K2O 52%, S 18%).
DAP: hạt cứng, tròn đều; hạt bở, mùi khai nồng là hàng ẩm. Supe lân đơn: gồm lân dễ tan và thạch cao; hàng tốt khô, tơi; ẩm nhão thì bỏ.
Bo DOT, magie sunphat, các chelate EDTA: bột hoặc tinh thể tan hoàn toàn, hòa thử không cặn. Bo dùng loại ghi rõ 20,5% như Bo DOT tan trong nước; canxi dùng Canxi chelate Ca-EDTA-10. Bột vón cứng, đổi màu là đã hút ẩm.
Cách trộn
Cỡ hạt càng đều càng tốt: Khuyến nông Đại học Mississippi lưu ý nguyên liệu khác cỡ hạt sẽ tách lớp khi xúc, chở và rải.
Bước 1 – trộn mồi: 25 kg vi lượng, bo, magie sunphat đổ chung với khoảng 100 kg kali sunphat, đảo đến khi hết vệt bột riêng.
Bước 2: thêm kali sunphat còn lại, amoni sunphat, DAP, supe lân; đảo vài lượt cho đều màu.
Bước 3 – urê sau cùng: chỉ trộn urê ngay hôm bón rồi bón luôn. Trộn trên bạt khô, có mái che.
Lưu ý khi trộn
Urê gặp supe lân dễ nhả nước: theo tài liệu của Trung tâm Phát triển Phân bón Quốc gia TVA (Hoa Kỳ), urê chỉ tương hợp hạn chế với supe lân, có khi phản ứng làm cả mẻ ướt nhão; bón ngay thường không sao, đóng bao để dành mới hỏng. Vì vậy trộn mẻ nào bón hết trong ngày.
Muốn trộn sẵn để lâu: bỏ 100 kg supe lân, thay bằng 36 kg DAP và bớt 12 kg urê; số ký đạm, lân, kali giữ nguyên, tổng còn khoảng 923 kg (khoảng 21-11-10,5), 50 kg cũ thay bằng 46 kg mới.
Không thêm phân nitrat: theo TVA, urê trộn với amoni nitrat hút ẩm gần như trong mọi điều kiện.
Trời ẩm: TVA cho biết urê hút ẩm khi độ ẩm không khí vượt khoảng 75%. Mùa nồm, mưa dầm: trộn vừa đủ dùng, không để đống phân hở qua đêm.
Không trộn chung vôi, tro bếp: hơn 40% đạm là amoni, gặp kiềm bay amoniac; bón vôi riêng, cách vài tuần. Mang khẩu trang, găng tay khi trộn; để xa trẻ em.
Bảo quản
Phần trộn sẵn chưa có urê đóng bao hai lớp, buộc kín, kê cao, nơi khô thoáng, ghi ngày trộn; urê để bao riêng. Vón nhẹ đập tơi vẫn dùng; ướt nhão, chảy nước là hỏng.
Nồng độ sử dụng khuyến cáo
Rải khô quanh gốc
Lượng bón tùy cây và kết quả phân tích đất. Ví dụ của Khuyến nông Virginia Tech: ngô cần khoảng 160 pound đạm mỗi mẫu Anh, tức khoảng 180 kg N/ha cả vụ, chia bón lót và bón thúc; với 19,58% đạm, cả vụ tương đương khoảng 900 kg phân/ha.
Về bo, Khuyến nông Đại học Nebraska (Hoa Kỳ) khuyên mỗi lần không quá 1 pound mỗi mẫu Anh (khoảng 1,1 kg/ha), tức khoảng 1 tấn phân này mỗi ha. Nhưng đạm mới là giới hạn thực tế: 500 kg/ha (50 kg cho 1.000 m², 50 g mỗi mét vuông vùng rễ) đã đưa gần 100 kg N, hơn nửa nhu cầu cả vụ ngô, nên một đợt thường không cần hơn.
Rải theo hình chiếu tán, cách gốc, bón xong lấp đất hoặc tưới đẫm. Đang dùng phân khác có bo thì cộng dồn.
Hòa nước tưới gốc
Liều khuyến cáo: 5 g phân cho 1 lít nước, tức 80 g cho bình 16 lít, 1 kg cho phuy 200 lít. Khuấy kỹ, để lắng; supe lân để lại ít cặn thạch cao, tưới phần nước trong, cặn rải quanh gốc.
Dung dịch 5 g/L khá đậm (0,5%): chỉ tưới lên đất đã ẩm quanh gốc, không phun lá, không châm nhỏ giọt; cây con pha loãng hơn; mỗi mét vuông tối đa 10 lít mỗi lần.
Ở nồng độ này cây nhận được bao nhiêu
Nồng độ trong nước tưới (ppm) = hàm lượng (%) × số gam mỗi lít × 10. Với 5 g/L và khi rải 500 kg/ha:
| Chất | Trong nước tưới gốc (5 g/L) | Khi rải 500 kg/ha |
|---|---|---|
| Đạm (N) | khoảng 979 ppm | khoảng 98 kg/ha |
| Lân | khoảng 508 ppm P2O5 (221 ppm P) | khoảng 51 kg P2O5/ha |
| Kali | khoảng 488 ppm K2O (405 ppm K) | khoảng 49 kg K2O/ha |
| Lưu huỳnh (S) | khoảng 435 ppm | khoảng 44 kg/ha |
| Canxi (Ca) | 2,5 ppm | 0,25 kg/ha |
| Magie (Mg) | 2,4 ppm | 0,24 kg/ha |
| Kẽm (Zn) | 3,8 ppm | 0,38 kg/ha |
| Sắt (Fe) | 3,3 ppm | 0,33 kg/ha |
| Bo (B) | 5 ppm | 0,5 kg/ha |
Đây là lượng đưa vào đất, không phải lượng cây hút hết. Hao nhất là đạm urê: theo Khuyến nông Đại học bang Montana (Hoa Kỳ), urê rải lên đất ẩm rồi đất khô dần có thể mất tới 22% đạm trong một tuần; cần trận mưa khoảng 13 mm trở lên mới đưa urê xuống đất. Vì vậy bón xong nên lấp đất hoặc tưới đẫm.
Về sắt: theo Khuyến nông Đại học bang North Dakota (Hoa Kỳ), sắt EDTA chỉ giữ dạng tan khi pH đất từ 6,3 trở xuống, sắt EDDHA tới pH 9; đất kiềm bổ sung riêng Fe-EDDHA.
Về độ chua: theo bảng của Khuyến nông Đại học Mississippi, mỗi ký đạm từ urê làm chua đất tương đương 1,8 kg vôi, từ DAP 3,5 kg, từ amoni sunphat 5,3 kg; mỗi tấn công thức cần khoảng 580 kg vôi để trung hòa. Đất chua đo pH mỗi vụ, bón vôi riêng. Ruộng ngập nước lại hợp đạm amoni; còn trên đất kiềm, IPNI dặn vùi phân ngay vì amoni dễ bay hơi.
Tần suất
Chia lượng phân cả vụ thành vài đợt, cách nhau vài tuần, mỗi đợt không quá 500 kg/ha. Virginia Tech khuyên bón đạm sát lúc cây hút mạnh: một phần lúc trồng, phần còn lại ngay trước lúc cây lớn nhanh nhất. Sang ra hoa, nuôi trái thì đổi công thức ít đạm, nhiều kali.
Dùng quá liều / tác dụng không mong muốn
Cây vống, lá mềm: bón dày liên tục, cây ra lá non, thân yếu, dễ đổ, dễ sâu bệnh, chậm ra hoa.
Ngộ độc bo: lá vàng, cháy chóp và mép lá; Nebraska cảnh báo liều vừa với cây này có thể độc với cây khác, và bo độc với hạt nên không bón vào rãnh gieo.
Hại hạt, xót rễ: Mississippi lưu ý urê và DAP sinh amoniac tự do cản hạt nảy mầm; cùng lượng đạm, chỉ số muối của amoni sunphat (54) gấp đôi urê (27). Không đặt phân sát hạt, rễ non.
Mặn đất: bón dày không tưới, nhất là đất cát, chậu trồng, làm cây héo, khô mép lá.
Lưu ý pháp lý
Công thức chia sẻ để bà con tham khảo, tự phối trộn dùng trong vườn nhà, không đóng gói để bán hay trao đổi.
Theo Luật Trồng trọt số 31/2018/QH14 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 146/2025/QH15), phân bón lưu hành phải có Quyết định công nhận phân bón lưu hành (Điều 36), cơ sở sản xuất phải có Giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất phân bón (Điều 41), chi tiết tại Nghị định 84/2019/NĐ-CP (đã sửa đổi); tra hiệu lực trên vanban.chinhphu.vn.
Dùng hóa chất có nhãn, mang bảo hộ. Kết quả tùy đất, cây, thời tiết; bón thử vài cây trước.
Tóm lại
NPK 20-10-10+TE là công thức bón gốc nhiều đạm, không clo, giàu lưu huỳnh, hợp giai đoạn cây cần lớn nhanh. Nhớ nhất: có urê và supe lân thì trộn xong bón ngay; không thêm nitrat; mỗi đợt không quá 50 kg/1.000 m²; 5 g/L chỉ tưới lên đất ẩm; bón xong lấp đất hoặc tưới đẫm; theo dõi pH vì amoni sunphat làm chua đất nhanh.
Bà con cần tư vấn thêm về chọn nguyên liệu hay điều chỉnh công thức cho vườn mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Nguồn: Bộ phận kỹ thuật Chelate Asia.
Tài liệu tham khảo: Khuyến nông Virginia Tech – Fertilizer types and calculating application rates (424-035, 2024); Khuyến nông Đại học Mississippi – Inorganic fertilizers for crop production (P2500, 2024); TVA National Fertilizer Development Center – Handling and distributing urea (1983, thư viện IFDC); IPNI – Nutrient Source Specifics No. 12: Ammonium sulfate; Khuyến nông Đại học Nebraska – Micronutrient management in Nebraska (G1830, 2018); Đại học bang Montana – Urea volatilization: what have we learned?; Khuyến nông Đại học bang North Dakota – Iron chlorosis in trees (F1868, 2023); Luật Trồng trọt 31/2018/QH14 (sửa đổi 2025); Nghị định 84/2019/NĐ-CP.
Ảnh minh họa: Mahsa-110, Wikimedia Commons (CC BY 4.0).