Nhiều nhà hun trấu thành trấu đen để trộn đất ươm cây, có nhà đốt hết lấy tro trắng rải ruộng. Hai thứ nghe giống nhau nhưng khác khá xa về silic dễ tan, độ kiềm và cả mức độ bụi.

Trấu hun và tro trấu khác nhau thế nào?

Theo Cơ sở tri thức lúa gạo của Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI), cứ 1 kg gạo trắng ra khoảng 0,28 kg trấu. Đốt hết, trấu còn khoảng 18–20% tro, mà thành phần chính của tro là silic oxit, kèm chút ít nhôm, sắt, canxi, magie, kali.

  • Trấu hun (trấu cacbon hóa, trấu đen): đốt thiếu không khí, nhiệt độ tương đối thấp (IRRI ghi dưới 700°C). Hạt trấu còn nguyên hình, đen, nhẹ, nhiều than. Ở Nhật, trấu hun (kuntan) được dùng từ lâu cho luống ươm và cải tạo đất trồng màu, vườn cây ăn trái.

  • Tro trấu: phần còn lại sau khi đốt cháy, màu xám đến trắng; đốt càng kỹ càng ít than, gần như chỉ còn silic.

Một nghiên cứu của Đại học Delaware (Mỹ, 2022) đo được: trấu thô khoảng 6,8% silic; trấu hun ở 450°C khoảng 14,7% silic, pH 9,5; trấu đốt trên 1.000°C khoảng 23,8% silic, pH 10. Một mẫu tro trấu lò khí hóa do Cơ quan Nghiên cứu Nông nghiệp Mỹ (USDA-ARS) phân tích có pH 10,5, kali chỉ khoảng 1%, lân 0,3%.

Nghĩa là tro trấu không phải phân kali, khác hẳn tro bếp đốt củi. Trấu hun thực chất là một dạng than sinh học; phần chung bà con xem bài "Than sinh học (biochar) là gì?" trên website, bài này chỉ nói riêng về trấu.

Silic cho lúa: đốt càng nóng, silic càng khó tan

Cây lúa tích silic tới 5–10% khối lượng. Silic trong trấu ở dạng vô định hình, tan nhiều hơn khoảng 10 lần dạng tinh thể như cát thạch anh; nung quá nóng thì silic chuyển dần sang dạng tinh thể. Trong thí nghiệm của Đại học Delaware, cùng bón lượng tương đương khoảng 1 tấn silic/ha, silic hòa tan trong nước đất tăng so với đối chứng:

  • Trấu thô vùi vào đất: tăng khoảng 45%.

  • Trấu hun 450°C: tăng khoảng 11%.

  • Trấu đốt trên 1.000°C: chỉ tăng khoảng 4%.

Muốn trả silic cho ruộng, vùi trấu hoặc trấu hun lửa nhỏ có ích hơn rải tro trắng đã đốt kiệt. Silic từ trấu nhả chậm; khi cần bổ sung nhanh trong vụ, bà con có thể dùng phân silic tan như Kali silicat (K₂SiO₃), liều theo hướng dẫn trên bao bì.

Bón trấu hun để cải tạo đất

IRRI dẫn một nghiên cứu ngoài đồng (Haefele và cộng sự, 2011): trấu thô và trấu hun làm tăng chất hữu cơ, đạm tổng, lân và kali dễ tiêu. Trên đất cát nghèo, bón 4,13 kg trấu hun/m² giúp năng suất tăng 16–35%. Đó là lượng rất lớn (hơn 40 tấn/ha) trong thí nghiệm, không phải liều chung. Cũng nghiên cứu đó ghi nhận trấu hun có tỷ lệ C/N cao nên giữ bớt đạm, làm năng suất lúa giảm nhẹ; vì vậy bón nhiều trấu hun thì đừng cắt giảm phân đạm.

Trấu hun làm giá thể ươm cây

  • Thoáng khí, bớt chua: nghiên cứu ở Brazil (Bellé và Kampf, 1994) trộn 2 phần trấu hun với 1 phần than bùn thì pH tăng từ 4,2 lên 5,3, giá thể thoáng hơn, bớt giữ nước thừa.

  • Có lân, kali: USDA-ARS trộn tro trấu khí hóa 5–10% thể tích vào giá thể thì pH gần như không đổi và cung cấp phần lớn lân, kali cho cây phong lữ trong 6 tuần; ở mức 15–20% đủ lân, kali cho phong lữ và cà chua trong 5–6 tuần.

  • Thiếu vi lượng: cây chỉ có tro trấu mà không bổ sung vi lượng thì vàng lá, còi. Có thể thêm hỗn hợp vi lượng như EDTA Mixture theo hướng dẫn trên bao bì.

  • Mỗi cây hợp một tỷ lệ: trên 10%, phong lữ ra ít thân rễ hơn, còn cà chua lại lớn tốt hơn. Nên thử vài khay trước khi trộn nhiều.

pH cao: cẩn thận với đất kiềm

Trấu hun và tro trấu có pH khoảng 9,5–10,5. Trên đất chua, giá thể chua, điều này có lợi. Nhưng với đất vốn đã kiềm, đất có vôi, bón nhiều tro trấu làm pH tăng thêm, sắt, kẽm, mangan càng khó tiêu, cây dễ vàng lá non. Đất loại này chỉ nên dùng ít.

Bụi silic: nhỏ mà nguy hiểm

Tro trấu rất mịn, gió thổi là bay. Nghiên cứu trên tạp chí Industrial Health (Nhật, 2004) cho thấy tro trấu nung ở khoảng 900–1.200°C có phần lớn silic chuyển sang dạng tinh thể (cristobalite, tridymite); hít bụi silic tinh thể lâu ngày gây bệnh bụi phổi silic.

  • Làm ẩm tro trước khi xúc, trộn, rải; đeo khẩu trang chống bụi, đứng đầu gió.

  • Hun trấu xa nhà ở, không để trẻ nhỏ chơi gần đống tro.

Lưu ý

  • Tro trấu gần như không có đạm; vẫn phải bón đạm như bình thường.

  • Cây thiếu kali vẫn cần phân kali, đừng trông vào tro trấu.

Tóm lại

Trấu hun và tro trấu chủ yếu là silic, kali ít, pH khoảng 9,5–10,5. Trấu hun lửa nhỏ giữ silic dễ tan hơn tro đốt kiệt, hợp để cải tạo đất chua, đất cát và làm giá thể thoáng khí khi có thêm đạm và vi lượng. Đất kiềm thì dùng dè dặt, và luôn tránh hít bụi tro.

Bà con cần tư vấn thêm về cách phối trấu hun với phân bón cho từng loại cây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: IRRI Rice Knowledge Bank – Rice husk; Carbonization of rice husk; IRRI Rice Today – Black soil, green rice; Linam và cộng sự (2022), Plant and Soil – Rice husk and charred husk amendments increase porewater and plant Si; USDA-ARS (Altland & Locke) – Gasified rice hull biochar is a source of phosphorus and potassium for container-grown plants (2013), High rates of gasified rice hull biochar affect geranium and tomato growth (2017); Bellé & Kampf (1994), Pesquisa Agropecuária Brasileira – Use of carbonized rice hulls as a horticultural amendment; Shinohara & Kohyama (2004), Industrial Health – Tridymite and cristobalite crystallized in rice husk ash by heating.

Ảnh minh họa: Komoro no kaze, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).