Phân trùn quế giờ bán khắp nơi. Có người khen "bón gì cũng tốt", có người thấy cây chẳng khác mấy. Bài này tổng hợp từ tài liệu khuyến nông của Đại học bang North Carolina (Mỹ), Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu (Ấn Độ) và các nghiên cứu quốc tế, để bà con dùng cho đúng.

Phân trùn quế là gì?

  • Phân trùn (vermicompost) là chất mùn tơi, màu nâu đen, gồm phân do trùn thải ra trộn với chất độn, rác hữu cơ đã phân hủy dở. Trùn ăn rác, phân chuồng; vi sinh vật trong ruột trùn và trong luống tiếp tục phân giải.

  • Loài hay nuôi nhất trên thế giới là trùn đỏ Eisenia fetida. Tài liệu Ấn Độ còn kể trùn châu Á Perionyx excavatus, chính là trùn quế bà con mình hay nuôi.

Khác phân compost thường ở chỗ nào?

  • Không qua giai đoạn nóng. Ủ compost có giai đoạn đống ủ nóng lên rồi mới nguội và chín. Ủ trùn thì luống phải mát (trùn đỏ ưa khoảng 15–25 độ C), rác phân hủy nhờ trùn và vi sinh vật ưa nhiệt độ vừa phải.

  • Nhanh hơn: theo bài tổng quan trên tạp chí SpringerPlus (2012), rác qua trùn có thể hoai trong khoảng 4–8 tuần, ủ thường cần khoảng 20 tuần.

  • Mịn, nhiều mùn hơn: thường nhiều axit humic hơn, đạm dạng nitrat (cây hút được ngay) cao hơn và ít muối hòa tan hơn compost.

  • Đổi lại, vì không có giai đoạn nóng nên không nên coi phân trùn là đã sạch hẳn mầm bệnh, hạt cỏ dại.

Trong phân trùn có gì?

Theo Cổng tri thức nông nghiệp của Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu (Ấn Độ), phân trùn thường có:

  • Cacbon hữu cơ: khoảng 9,5–18%.

  • Đạm (N): 0,5–1,5%; lân (P): 0,1–0,3%; kali (K): 0,15–0,56%.

  • Canxi, magie; vi lượng đồng, sắt, kẽm vài mg/kg; lưu huỳnh 128–548 mg/kg; pH gần trung tính, khoảng 7.

Con số dao động rộng vì tùy trùn ăn gì. Tính thử: 1 tấn phân trùn có 1% đạm chỉ chứa khoảng 10 kg đạm nguyên chất, chừng 22 kg urê. Vì vậy phân trùn mạnh ở chỗ cải tạo đất và nuôi vi sinh, không phải nguồn đạm, lân, kali đậm đặc. Nghiên cứu còn ghi nhận trong phân trùn có enzym, các chất giống hoóc-môn sinh trưởng (auxin, gibberellin, cytokinin) và nhiều vi sinh vật có ích.

Tác dụng với đất và cây

  • Làm đất tơi, thoáng, giữ ẩm tốt hơn; tài liệu Ấn Độ cho biết phân trùn giữ được lượng nước gần gấp 9 lần trọng lượng của nó. Dinh dưỡng được nhả ra từ từ.

  • Một số nghiên cứu thấy phân trùn giúp giảm bệnh từ đất như héo do nấm Fusarium. Đem phân trùn hấp tiệt trùng thì tác dụng này mất, cho thấy công lớn là của vi sinh vật có ích.

Cách dùng

Trộn giá thể, bầu ươm

  • Thí nghiệm của nhóm nghiên cứu Đại học bang Ohio (Mỹ) trên cà chua con: thay 25–50% giá thể bằng phân trùn cho cây tốt nhất; còn dùng 100% phân trùn thì cây lại kém đi, do dư muối hòa tan và giá thể bí khí.

  • Một số thí nghiệm khác thấy trộn 10–20% phân trùn vào giá thể đã có lợi. Bà con trồng chậu có thể bắt đầu ở mức này.

  • Cũng trong thí nghiệm ở Ohio, chậu có tưới thêm dung dịch phân bón vẫn cho cây tốt hơn chậu không tưới. Nghĩa là phân trùn không thay hết phân bón.

Bón gốc

  • Rải quanh gốc rồi xới trộn nhẹ vào lớp đất mặt, hoặc phủ rơm, cỏ khô lên trên để phân không bị nắng làm khô.

  • Lượng bón theo hướng dẫn trên bao bì. Đừng nghĩ càng nhiều càng tốt: một thí nghiệm trên mía ở Úc (công bố năm 2026) bón 10 tấn/ha thấy đạm nitrat bị rửa trôi xuống sâu tăng mạnh chỉ trong 6 tuần. Tác giả khuyên bón vừa phải, tránh lúc mưa lớn, bón đúng lúc cây cần ăn.

  • Muốn bổ sung thêm vi sinh có ích cho giá thể, bà con có thể kết hợp chế phẩm như Trichoderma BIO FA, pha theo hướng dẫn trên bao bì.

Nước trùn quế

  • Tài liệu của Đại học bang North Carolina hướng dẫn: ngâm khoảng 2 muỗng canh phân trùn trong gần 1 lít nước một ngày, thỉnh thoảng khuấy, lọc lấy nước tưới gốc, và dùng hết trong 24 giờ.

  • Không tưới, phun nước trùn lên phần ăn được của rau, trái nếu chưa chắc nước sạch mầm bệnh. Nước trùn bán sẵn thì pha theo hướng dẫn trên bao bì.

Lưu ý

  • Chất lượng không đồng đều. Phân trùn từ phân bò, rác bếp hay phế phẩm khác nhau thì thành phần khác nhau. Nên chọn nơi bán uy tín, có ghi thành phần; nguyên liệu không được lẫn rác đô thị nhiễm kim loại nặng.

  • Không thay hoàn toàn phân khoáng. Cây đang nuôi trái vẫn cần đủ đạm, lân, kali. Khi cần bổ sung lân, kali dễ tan, bà con có thể dùng MKP theo hướng dẫn trên bao bì.

  • Bảo quản: để nơi tối, mát, tránh nắng trực tiếp; giữ độ ẩm khoảng 40% trở lên; đóng bao kín (bao có tráng lớp chống thấm) để đỡ mất ẩm. Bảo quản tốt có thể giữ chất lượng khoảng 1 năm.

  • Phân trùn còn lẫn trùn, trứng trùn thì nên sàng bớt trước khi trộn vào chậu kiểng.

Tóm lại

Phân trùn quế giúp đất tơi, giữ ẩm, nuôi vi sinh và rất hợp để trộn giá thể. Trộn vừa phải (khoảng 10–20%, không quá nửa giá thể), bón có chừng mực, dùng nước trùn trong ngày và vẫn bón đủ phân khoáng.

Bà con cần tư vấn cách phối phân hữu cơ với phân khoáng cho vườn nhà, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: NC State Extension (Đại học bang North Carolina) – Worms Can Recycle Your Garbage (AG-473-18); Tamil Nadu Agricultural University – TNAU Agritech Portal: Vermicompost; Pathma và Sakthivel – Microbial diversity of vermicompost bacteria that exhibit useful agricultural traits and waste management potential, SpringerPlus (2012); Atiyeh và cộng sự – Pig manure vermicompost as a component of a horticultural bedding plant medium, Bioresource Technology (2001); Canning – Vermicompost Alters Soil Microbial Communities and Decomposition but Increases Nitrate Leaching in Tropical Sugarcane, Ecology and Evolution (2026).

Ảnh minh họa: Frantishak, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).