Khoai lang ra dây không ra củ là cảnh nhiều bà con gặp: dây bò kín luống, tới ngày đào chỉ thấy rễ dài như sợi bún, vài củ nhỏ xíu.
Trả lời ngắn: nguyên nhân hay gặp nhất là thừa đạm, kế đến là đất nặng, úng hoặc khô hạn trong tháng đầu; thiếu kali làm củ ít và nhỏ hơn, nhưng bón thêm kali không cứu được ruộng đang thừa đạm. Muốn khoai xuống củ, to củ: đạm vừa phải, kali bón lót đủ, đất thoát nước và đủ ẩm. Dùng phân đơn, hoạt chất gốc như kali sunphat thì dễ tính đúng lượng hơn phân trộn sẵn.
Vì sao khoai lang ra dây không ra củ?
Theo Đại học Bang Mississippi, số củ trên mỗi dây được quyết định rất sớm, trong khoảng 2 tuần đến 30 ngày đầu sau trồng. Lúc này các rễ mọc từ đốt hom có ba ngả: phình thành củ, thành rễ “bút chì” dài mảnh, hoặc thành rễ xơ.
1. Thừa đạm: thủ phạm số một
Đại học Bang Mississippi ghi rõ: đạm trong đất cao đi kèm nhiều rễ bút chì, nhiều thân lá và năng suất củ thấp. Trung tâm Nông nghiệp Đại học Louisiana (LSU AgCenter) cũng cảnh báo bón thiếu hay bón thừa đạm đều làm giảm năng suất khoai. Ruộng hay bị là ruộng bón urê thúc nhiều cho “xanh cây”, hoặc ruộng vừa vỡ từ bãi cỏ, quá nhiều chất hữu cơ (hướng dẫn Trung Đại Tây Dương dặn tránh loại ruộng này).
2. Thiếu kali: củ ít, củ nhỏ
Thí nghiệm hai năm của Đại học Nông nghiệp Sơn Đông (Frontiers in Plant Science, 2024) bón kali sunphat 0, 120, 240 và 360 kg K2O/ha. Mức 240 kg cho kết quả tốt nhất: so với không bón kali, số củ tăng khoảng 19 %, trọng lượng mỗi củ tăng 16,5 %, năng suất tăng gần 17 %. Lý do: kali làm rễ non chậm hóa gỗ, tượng tầng trong rễ hoạt động mạnh hơn nên nhiều rễ phình thành củ. Lên 360 kg thì một giống lại giảm năng suất củ thương phẩm: kali không phải càng nhiều càng tốt.
3. Đất nặng, úng nước
Hướng dẫn Trung Đại Tây Dương (Mỹ) khuyên trồng khoai trên đất cát pha, thịt nhẹ thoát nước tốt, tránh đất nặng và ruộng đọng nước quá 24 giờ; Mississippi ghi đất ướt hại cả việc ra rễ lẫn phình củ.
4. Khô hạn tháng đầu, hom dập, đào sớm
Đất khô gần mức héo trong 2 tuần đầu làm tăng rễ bút chì và củ méo; nước lúc thừa lúc thiếu làm củ nhỏ, nứt, méo (Mississippi; hướng dẫn Trung Đại Tây Dương).
Rễ dập trước hoặc lúc trồng sẽ thành rễ xơ, không thành củ; trồng hom sâu ít nhất 12–13 cm cho năng suất cao nhất (Mississippi). Cách chọn, cắt hom bà con xem bài kỹ thuật trồng khoai lang: dây giống, phòng sùng và dưỡng củ.
Đào quá sớm: các giống hiện nay cần khoảng 100–140 ngày mới đạt năng suất tối đa (hướng dẫn Trung Đại Tây Dương).
Bón gì để khoai lang xuống củ, to củ?
Hướng dẫn rau thương mại vùng Trung Đại Tây Dương (Mỹ, do Đại học Maryland và các trường lân cận biên soạn) khuyến cáo, đã quy đổi sang đơn vị quen dùng:
| Chất | Lượng cho 1 ha | Lượng cho 1.000 m² | Bón lúc nào |
|---|---|---|---|
| Đạm (N) tổng | 56–84 kg N | 5,6–8,4 kg N | Nửa bón lót trước trồng, nửa bón khi dây bắt đầu bò |
| Kali (K2O), đất nghèo kali | 336 kg | 33,6 kg | Bón lót toàn bộ trước khi trồng |
| Kali, đất trung bình | 224 kg | 22,4 kg | Bón lót toàn bộ trước khi trồng |
| Kali, đất giàu kali | 112 kg | 11,2 kg | Bón lót toàn bộ trước khi trồng |
Đạm: 5,6–8,4 kg N cho 1.000 m² là tổng đạm từ mọi loại phân (NPK, DAP, phân chuồng); nếu chỉ dùng urê (46 % N) thì tương đương khoảng 12–18 kg. Đất vốn nhiều đạm thì bón ít hơn (Mississippi chỉ bổ sung 34–45 kg N/ha).
Kali: với kali sunphat (K2SO4, 52 % K2O), đất trung bình cần khoảng 43 kg cho 1.000 m², đất nghèo khoảng 65 kg, đất giàu khoảng 22 kg.
Ruộng đã lỡ thừa đạm: ngưng hẳn đạm, khơi rãnh thoát nước; số củ đã định trong tháng đầu nên bài học chính là cho vụ sau. Muốn dùng bộ phối sẵn thì tham khảo COMBO CỦ LỚN DA6-CCC (bộ nguyên liệu tham khảo hãm vống thân lá, nuôi củ), dùng đúng hướng dẫn kèm bộ.
Hỏi nhanh – đáp gọn
Khoai lang có nên bón urê thúc cho tốt dây?
Không nên bón nhiều. Khoai lang chỉ cần đạm vừa phải (tổng 5,6–8,4 kg N cho 1.000 m² theo hướng dẫn Mỹ); đạm thừa chỉ nuôi dây và rễ bút chì. Nếu bón thúc thì chỉ nửa lượng đạm còn lại, lúc dây bắt đầu bò.
Bón kali lúc nào thì khoai xuống củ?
Bón lót toàn bộ kali trước khi trồng, vì số củ được quyết định trong khoảng 2 tuần đến 30 ngày đầu.
Mua kali dạng hoạt chất gốc có lợi gì?
Kali sunphat nguyên chất biết rõ hàm lượng 52 % K2O nên tính lượng chính xác theo bảng trên, không lẫn thêm đạm như nhiều loại phân trộn sẵn.
Lưu ý
Lượng phân lấy theo hướng dẫn của Mỹ, đã quy đổi; đất mỗi nơi khác nhau, có điều kiện thì phân tích đất trước, và không bón kali vượt nhiều khuyến cáo.
Tóm lại
Khoai lang ra dây không ra củ phần lớn do thừa đạm, đất úng hoặc khô hạn tháng đầu; thiếu kali làm củ ít, nhỏ. Giữ đạm 5,6–8,4 kg N cho 1.000 m² chia hai lần, bón lót đủ kali, đất thoát nước, ẩm đều 30 ngày đầu và đào đủ ngày.
Bà con cần tư vấn lượng phân cho ruộng khoai của mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Mississippi State University Extension – Sweetpotato Storage Root Initiation (P2809); Mid-Atlantic Commercial Vegetable Production Recommendations – Sweet Potatoes; LSU AgCenter – Sweet Potato Production Practices; Liu và cộng sự – Potassium fertilization and sweet potato storage root number, Frontiers in Plant Science (2024).
Ảnh minh họa: Σ64, Wikimedia Commons (CC BY 3.0).