Khoai lang dễ trồng, nhưng ruộng khoai củ to, đều, ít sùng mà để được lâu thì không nhiều. Phần lớn rủi ro nằm ở ba khâu bà con hay xem nhẹ: dây giống, cách cắm hom và cách xử lý củ sau khi đào. Bài này tổng hợp hướng dẫn của Trung tâm Khoai tây Quốc tế (CIP), khuyến nông các đại học Mỹ, Úc và Ấn Độ.

1. Dây giống sạch bệnh là gốc của vụ khoai

  • Dây giống có thể mang theo bệnh virus và sùng sang ruộng mới. CIP khuyên lấy giống khởi đầu sạch, đã kiểm tra virus từ nguồn đáng tin; trong vườn nhân dây, nhổ bỏ cây còi cọc, lá biến màu, biến dạng (dấu hiệu virus) và cây lẫn giống.

  • Ưu tiên hom ngọn non. CIP cắt dây cách mặt đất 10–15 cm, chừa gốc lại, để hom không mang sùng từ phần gốc.

2. Cắt hom đúng cỡ

  • CIP và tài liệu của Đại học Queensland dùng hom dài 25–30 cm (khoảng 5–7 đốt). Đại học Bang Mississippi cho biết hom dài 25–30 cm, thân to từ 6 mm trở lên là tốt nhất vì có nhiều đốt vùi dưới đất và đủ sức nuôi rễ.

  • Mỗi đốt có sẵn 4–10 mầm rễ; đất đủ ẩm, đủ ấm thì rễ có thể nhú sau khoảng 24 giờ. Rễ bị dập trước hoặc khi trồng sẽ thành rễ xơ, không thành củ, nên cắt và chở hom lúc trời mát, bó vừa phải, đựng bao thoáng.

3. Lên luống và mật độ

  • Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu khuyên cày sâu ít nhất 30 cm, lên luống cách nhau 60 cm, cắm hom cách nhau 20 cm (khoảng 80.000 hom/ha). Luống giúp thoát nước, củ có chỗ phình, dễ đào.

  • Trồng sâu: theo Đại học Bang Mississippi, vùi hom sâu ít nhất 12–13 cm cho năng suất cao nhất vì có thêm đốt dưới đất ra củ. Củ nằm sâu cũng khó bị sùng hơn.

  • Đạm vừa phải: thừa đạm làm thân lá rậm, nhiều rễ "bút chì" (rễ dài, mảnh), củ ít. Tamil Nadu khuyến cáo bón lót 25 tấn phân chuồng cùng 20 kg N, 40 kg P₂O₅, 60 kg K₂O mỗi ha; phần kali có thể dùng kali sunphat.

4. Tưới nước và vun gốc

  • Khoảng 2 tuần đến 30 ngày đầu sau trồng là lúc cây quyết định số củ. Đất khô gần mức héo trong 2 tuần đầu làm tăng rễ bút chì và củ méo; đất úng cũng hại rễ.

  • Tamil Nadu tưới trước khi trồng, lại vào ngày thứ 3, sau đó mỗi tuần một lần, ngưng tưới 1 tuần trước thu hoạch; vun gốc vào khoảng 25, 50 và 75 ngày sau trồng.

5. Phòng sùng (bọ hà khoai lang)

Sùng là dịch hại nặng nhất của khoai lang, thiệt hại từ 5% đến hơn 80%. Con trưởng thành nhỏ như con kiến, dài 5–7 mm, đầu và đuôi xanh đen ánh kim, phần giữa, chân và râu màu đỏ. Sâu non trắng, không chân, đục trong gốc dây và củ, làm củ đắng, hôi, không ăn được. Đất cát nhẹ, ít mưa và để củ dưới đất càng lâu thì càng bị nặng.

  • Con cái thường chui qua kẽ nứt đất để đẻ vào củ, nên vun gốc lấp kín vết nứt, tưới đều hoặc phủ rơm giữ ẩm cho đất khỏi nứt.

  • Luân canh: không trồng khoai hai vụ liền trên cùng chân ruộng, trồng xa ruộng đang nhiễm; tốt nhất 3–4 năm mới trồng lại.

  • Dùng hom sạch lấy từ ngọn non, chọn giống ra củ sâu, trồng hom sâu.

  • Củ đạt cỡ là thu hoạch ngay, đừng để quá lứa.

  • Sau thu hoạch, dọn và tiêu hủy dây, củ sót vì sùng sống qua vụ trong đó – tài liệu của Đại học Queensland coi đây là khâu quan trọng nhất. Diệt cả các loại bìm bìm là ký chủ phụ của sùng.

  • Có thể đặt bẫy pheromone để theo dõi mật độ con đực. Khi cần dùng thuốc, chọn thuốc được phép, theo hướng dẫn nhãn; xử lý hom trước khi trồng hiệu quả hơn phun tràn.

6. Thu hoạch và dưỡng củ (curing)

  • Tùy giống, khoai cho thu khoảng 85–120 ngày; nên đào thử từ ngày 80–85 vì củ quá lứa dễ nứt.

  • Vỏ khoai rất mỏng, trầy xước là mất nước, xấu mã và mở cửa cho nấm bệnh. Không ném, không giẫm lên củ; đào xong đưa vào chỗ mát ngay vì nắng gắt chỉ 30 phút đã có thể làm cháy vỏ; không để củ ngoài ruộng qua đêm.

  • Dưỡng củ theo NC State và LSU: giữ củ ở khoảng 29°C, ẩm độ 85–90%, có thông gió, trong 3–5 ngày, bắt đầu trong vòng 12 giờ sau khi đào. Lúc này vết xước tự lành bằng một lớp mô mới chặn mất nước và nấm bệnh, một phần tinh bột chuyển thành đường nên khoai ngọt, thơm hơn.

  • Không có phòng dưỡng thì theo Đại học Maryland, rải củ một lớp trên lưới dưới mái hiên hoặc nhà kho có mái che khoảng một tuần, che mưa và chuột.

  • Bảo quản ở khoảng 13°C, ẩm độ 85–90%. Dưới 10°C củ bị tổn thương lạnh, trên 16°C củ mọc mầm.

Lưu ý

  • Không lấy dây từ ruộng nhiễm sùng hay có cây biểu hiện virus làm giống.

  • Không để ruộng khô nứt nẻ giai đoạn củ phình – vừa hại củ vừa mở đường cho sùng.

Tóm lại

Dây giống sạch, hom dài 25–30 cm cắm sâu, đất ẩm đều trong tháng đầu, vun lấp kẽ nứt, luân canh và dọn sạch tàn dư để chặn sùng, rồi đào nhẹ tay và dưỡng củ vài ngày trước khi cất – đó là cách để có ruộng khoai củ đẹp, ăn ngon, để được lâu.

Bà con cần tư vấn thêm về canh tác khoai lang, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: International Potato Center (CIP) – Field production of quality sweetpotato planting material (2023); NC State Extension & LSU AgCenter – Postharvest Handling of Sweetpotatoes; Mississippi State University Extension – Sweetpotato Storage Root Initiation (P2809); Pacific Pests, Pathogens & Weeds (Đại học Queensland, ACIAR) – Sweetpotato weevil; Tamil Nadu Agricultural University – Sweet potato; University of Maryland Extension – Growing Sweet Potatoes in a Home Garden.