Nói tới phân kẽm, bà con nghĩ ngay tới kẽm sunfat (ZnSO4): rẻ, dễ mua, tan trong nước. Nhưng trên bao lúc ghi “monohydrate”, lúc ghi “heptahydrate”, hàm lượng kẽm chênh nhau hơn gấp rưỡi. Bài này nói rõ hai loại, liều bón đất, phun lá theo nguồn uy tín, cách pha cho khỏi kết tủa và khi nào nên chọn kẽm chelate.

Hai loại kẽm sunfat: 1 nước và 7 nước

Kẽm sunfat là muối của kẽm với gốc sunfat, nên còn cấp thêm một ít lưu huỳnh. Khi kết tinh, muối ngậm thêm nước, và lượng nước ngậm quyết định hàm lượng kẽm:

  • Loại 1 nước (ZnSO4·H2O, monohydrate): tài liệu khuyến nông Đại học bang Montana và Đại học bang Mississippi (Mỹ) đều ghi khoảng 36% kẽm.

  • Loại 7 nước (ZnSO4·7H2O, heptahydrate): gần một nửa khối lượng là nước kết tinh. Tính theo công thức hóa học thì chỉ khoảng 22–23% kẽm; số thật trên từng bao có thể chênh, bà con xem nhãn.

Tờ hướng dẫn về kẽm của Rice Knowledge Bank (cơ sở tri thức lúa gạo do IRRI hỗ trợ) cũng ghi kẽm sunfat có 23–36% kẽm tùy loại. Quy đổi nhanh: 1 kg loại 1 nước có lượng kẽm xấp xỉ 1,6 kg loại 7 nước, nên liều của loại này không dùng nguyên cho loại kia được.

Để so sánh: kẽm oxit (ZnO) có 70–80% kẽm nhưng không tan trong nước; kẽm chelate tan tốt, thường chỉ 6–14% kẽm.

Khi nào ruộng vườn cần kẽm sunfat?

Theo Đại học bang Mississippi, cây dễ thiếu kẽm trên đất pH cao, đất cát, đất nghèo hữu cơ hoặc bị nén chặt. IRRI bổ sung: ruộng ngập lâu ngày, đất mặn, đất kiềm, đất nhiều lân, ruộng bón vôi quá tay. Ở lúa, triệu chứng thường lộ ra 2–4 tuần sau cấy: cây lùn, lá trên có đốm nâu như bụi, ruộng mọc không đều. Ở bắp, lá có sọc vàng giữa các gân, cây lùn. Chắc ăn nhất là phân tích đất hoặc lá.

Bón kẽm sunfat vào đất

Cách tính theo tài liệu Đại học bang Montana: lượng phân = lượng kẽm cần bón ÷ tỉ lệ kẽm trong phân. Ví dụ cần 5 kg kẽm/ha: dùng loại 1 nước (36%) thì cần khoảng 14 kg; dùng loại 7 nước (khoảng 22%) thì cần khoảng 23 kg.

  • Lúa (Rice Knowledge Bank): ruộng đã có triệu chứng thì rải 10–25 kg loại 1 nước hoặc 20–40 kg loại 7 nước mỗi ha lên mặt ruộng. Bón phòng: 10–15 kg loại 1 nước hoặc 20–25 kg loại 7 nước mỗi ha lúc làm đất hay lúc cấy; hoặc rải cho mạ 7–8 ngày trước khi nhổ.

  • Đậu (nghiên cứu ở Montana, đất thiếu kẽm, nhiều lân): rải hoặc trộn vào đất khoảng 10 pound kẽm mỗi mẫu Anh, chừng 11 kg kẽm/ha, trước khi gieo.

Với lúa, kẽm bón vào đất có tác dụng 2–5 vụ, riêng đất kiềm có thể phải bón mỗi vụ; rút nước phơi ruộng cũng giúp cây hồi lại. Kẽm ít di chuyển trong đất nên bón theo hàng, gần hạt là cách hiệu quả.

Phun lá kẽm sunfat

Phun lá thì cây hấp thu tỉ lệ cao hơn nhưng tốn công pha, chở nước. Thí nghiệm đậu ở Montana nói trên dùng dung dịch kẽm sunfat 0,5% (khoảng 5 g mỗi lít nước), phun chừng 190–280 lít/ha; tài liệu không ghi rõ loại 1 nước hay 7 nước. Với cây hồ đào (pecan), Đại học bang Mississippi ưu tiên bón đất vì phun lá có thể làm cháy lá non. Công thức phun kẽm cho lúa, bắp đã có bài riêng trên website.

Pha trộn: đừng để kẽm gặp lân đậm đặc

Nghiên cứu của Đại học Adelaide (Úc) đăng năm 2024 trên tạp chí Soil Science Society of America Journal cho thấy: kẽm trộn vào phân lân amoni (MAP, DAP) phản ứng tạo kẽm phốt phát rất khó tan; phân pH càng cao như DAP thì kẽm càng khó tan. Tách riêng kẽm và lân thì cây hút được nhiều kẽm hơn. IRRI cũng ghi nhận bón lân liều lớn làm kẽm trong đất kết tủa thành kẽm phốt phát.

  • Không pha kẽm sunfat chung bồn với dung dịch lân đậm đặc như MAP, DAP; không trộn sẵn với phân lân rồi để lâu, cần bón cả hai thì rải riêng.

  • Muốn pha chung với thứ khác, thử pha ít trong chai trước; thấy vẩn đục, lắng cặn thì đừng dùng.

Kẽm sunfat hay kẽm chelate?

Chelate là kẽm được một phân tử hữu cơ “ôm” lại thành dạng hòa tan. Tài liệu Montana nhận xét kẽm chelate (Zn-EDTA) đắt hơn nhiều nhưng hiệu quả hơn tính trên mỗi kg kẽm; Đại học bang Mississippi cũng nói chelate rất hiệu quả nhưng giá cao. Lời khuyên: chọn loại tan tốt và so giá theo mỗi phần trăm kẽm, đừng chỉ so giá bao.

Lưu ý

  • Luôn xem trên bao là loại 1 nước hay 7 nước để tính liều cho đúng.

  • Bón thừa vi lượng cũng hại; không tự tăng liều “cho chắc”.

  • Phun lá nên thử vài cây trước, phun lúc trời mát; mang găng tay, khẩu trang khi pha.

Tóm lại

Kẽm sunfat rẻ và phổ biến. Loại 1 nước chứa khoảng 36% kẽm, loại 7 nước chỉ khoảng 22–23%, nên liều phải quy đổi theo loại. Bón đất tác dụng kéo dài vài vụ; phun lá dùng nồng độ thấp, cẩn thận cháy lá non. Đừng pha chung với lân đậm đặc. Đất pH cao thì cân nhắc kẽm chelate.

Bà con cần tư vấn chọn loại phân kẽm cho ruộng vườn nhà mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: IRRI Rice Knowledge Bank – Zinc deficiency; Rice Knowledge Bank Assam (IRRI, Đại học Nông nghiệp Assam) – Rice Fact Sheet: Zinc; Khuyến nông Đại học bang Montana – Micronutrients: Cycling, Testing and Fertilizer Recommendations (Module 7); Khuyến nông Đại học bang Mississippi – Micronutrients in Mississippi (P3726); da Silva và cộng sự (2024) – Zinc in ammoniated phosphate fertilizers, Soil Science Society of America Journal.

Ảnh minh họa: Leiem, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).