Những đống bùn đen, ẩm cạnh nhà máy đường chính là bùn lọc mía (pressmud, filter cake). Cứ mỗi tấn mía ép ra khoảng 30–40 kg bùn lọc. Đây là nguồn hữu cơ rẻ, giàu lân và canxi, nhưng dùng sai thì phí công. Bài này tổng hợp từ Viện Nghiên cứu Mía đường Nam Phi (SASRI), Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu (TNAU), Viện Nghiên cứu Đất mặn Trung ương Ấn Độ (ICAR-CSSRI) và các bài báo khoa học.
1. Bùn lọc mía là gì
Khi làm trong nước mía, phần cặn lắng được lọc ra thành bánh bùn. Theo SASRI, lượng bùn lọc bằng khoảng 3,8% khối lượng mía. Bùn tươi có:
Độ ẩm 65–75%, xơ 15–30%, protein thô 5–15%, sáp và chất béo 5–14%, đường 2–5%, tro (khoáng) 9–20%.
Vì nặng nước, cồng kềnh nên chở xa rất tốn; SASRI cho biết bùn lọc chủ yếu được dùng ở ruộng cách nhà máy dưới khoảng 10 km.
2. Thành phần dinh dưỡng
Bảng tham khảo của SASRI (tính trên bùn khô):
Đạm (N) 0,71%; lân (P) 0,86% (tương đương khoảng 2% P2O5); kali (K) chỉ 0,29%.
Canxi 2,67%, magiê 0,5%, lưu huỳnh 0,15%, silic 2,33%; kẽm 125 mg/kg, đồng 71 mg/kg. Các-bon 38%, tỷ lệ C/N khoảng 28.
Quy ra ruộng: bón 30 tấn bùn tươi (65% ẩm)/ha đưa vào đất khoảng 75 kg N, 90 kg P, 30 kg K, 280 kg Ca, 53 kg Mg và 245 kg Si.
Một nghiên cứu ở Brazil (Caione và cộng sự, 2015) phân tích bùn lọc khô được: N 1,4%, P 0,92%, K 0,34%, Ca 2,53%, Mg 0,9%, pH 8,2, C/N 12,1; có thêm mangan, kẽm, đồng, bo. Hai bảng khác nhau vì, theo SASRI, thành phần thay đổi theo đất lẫn trong mía, mía đốt hay không, giống, cách lọc, có trộn tro lò hay đã ủ chưa. Điểm chung: giàu lân, canxi, silic; rất ít kali.
3. Vì sao nên ủ trước khi bón
Bùn tươi còn nhiều xơ, đường, sáp; theo SASRI, ủ hoai làm tăng hàm lượng dinh dưỡng tính trên chất khô và hạ tỷ lệ C/N rõ rệt (nên dưới 20).
Đạm trong bùn lọc nhả từ từ. Với mía, SASRI lưu ý bón sát vụ có thể làm mía chậm chín, giảm chữ đường, nên khuyên bón bùn lọc sớm, trước khi trồng khá lâu.
Đống bùn lọc cồng kềnh, có mùi và có nguy cơ bắt lửa (tạp chí Indian Farming của ICAR), nên cần chỗ chứa rộng, cao ráo.
Khi ủ, bà con giữ đống đủ ẩm, đảo trộn cho thoáng; có thể bổ sung chế phẩm vi sinh như Trichoderma BIO FA theo hướng dẫn trên bao bì.
4. Liều bón theo các nguồn
TNAU (Ấn Độ), mía trên đất cạn: bón lót 37,5 tấn/ha bùn lọc trước lần cày cuối, thay cho 12,5 tấn phân chuồng hoặc 25 tấn phân ủ mỗi ha.
SASRI (Nam Phi), mía: 30 tấn/ha thường đủ lân cho vài vụ (cả mía gốc), còn đạm chỉ đủ một vụ; kali là phần chính phải bù. Ví dụ của SASRI: đất cần 120 kg N, 30 kg P, 125 kg K/ha; 30 tấn bùn ủ cho 75-90-30, nên chỉ cần bón thêm khoảng 100 kg urê và 200 kg kali clorua/ha, không cần lân.
SASRI cũng lưu ý: bón vào rãnh lúc trồng là cách phổ biến; nếu rải đều rồi cày vùi thì cần lượng gấp khoảng hai lần vì lân bị đất giữ nhiều hơn.
Brazil (Caione và cộng sự, 2015): bón 7,5 tấn bùn khô/ha vào rãnh trồng mía làm tăng năng suất thân khoảng 6%, tăng lượng lân cây tích lũy 39%, và giảm 94 kg P2O5/ha lượng lân cần để đạt số thân tối đa.
Các liều trên đều cho cây mía. Với cây khác, các nguồn này không đưa liều riêng; bà con nên dựa vào kết quả phân tích đất và phân tích bùn để tính.
5. Cải tạo đất chua và đất mặn kiềm
Đất chua: SASRI cho biết bùn lọc thường có tính kiềm, là nguồn canxi và axit humic, giúp giảm chua và giảm độc nhôm.
Đất mặn kiềm (nhiều natri): ICAR-CSSRI thử nghiệm 3 năm (2011–2014) trên ruộng nông dân ở Hardoi, Ấn Độ, đất pH 9,2–10,4. Bón thạch cao bằng 25% nhu cầu kèm 10 tấn bùn lọc/ha cho năng suất lúa cao hơn 39,3% (hạt) và 36,5% (rơm) so với chỉ bón thạch cao 50% nhu cầu, chi phí cải tạo lại thấp hơn; pH, độ mặn, chất hữu cơ và tỷ lệ natri trao đổi đều cải thiện tốt hơn.
SASRI cũng ghi nhận vùi 350 tấn/ha (2–5 tấn canxi/ha) sâu 30 cm đã giúp rửa bớt natri ở lớp đất mặt. Cải tạo đất mặn kiềm luôn phải đi kèm rửa mặn, thoát nước tốt.
Lưu ý
Trên đất trung tính, đất kiềm hoặc đất cát kém đệm, SASRI khuyên không dùng bùn lọc pH cao có trộn bùn tinh luyện (nhiều vôi) hoặc tro lò, vì dễ gây vàng lá ở mía gốc.
Thành phần mỗi lô mỗi khác: nên hỏi nhà máy phiếu phân tích, hỏi rõ có trộn tro lò hay chất thải khác không.
Bùn lọc rất ít kali, cần bón bù, ví dụ Kali Sunphat.
Bùn lọc không thay được thuốc trị tuyến trùng; theo SASRI, tác dụng với tuyến trùng chỉ tạm thời.
Tóm lại
Bùn lọc mía giàu chất hữu cơ, lân, canxi, silic nhưng nghèo kali. Ủ hoai trước khi bón, bón sớm, cân đối thêm kali, đạm theo phân tích đất. Với mía, liều tham khảo 30–37,5 tấn/ha; với đất mặn kiềm, 10 tấn/ha kèm thạch cao đã cho hiệu quả tốt trên lúa.
Bà con cần tư vấn thêm về cách phối bùn lọc mía với phân khoáng, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: SASRI – Information Sheet 7.17 Nutritional amendments: Filtercake (2022); TNAU Agritech Portal – Nutrient Management: Sugarcane; Singh Y.P. và cộng sự (2019) – Synergy of reduced gypsum and pressmud, Indian Journal of Agricultural Sciences 89(6); Caione G. và cộng sự (2015), The Scientific World Journal: 405970; Veena J. & Raagavalli K. (2026) – Sugar industry waste as an alternate resource, Indian Farming 76(7).