Hành tím (hành củ, Allium cepa var. aggregatum) trồng bằng củ, mỗi củ giống đẻ ra cả chùm. Cây dễ trồng nhưng hay hỏng ở mấy khâu: củ giống mọc lác đác, củ nhỏ, hoặc cất ít lâu đã thối, mọc mầm. Bài này dựa theo hướng dẫn của Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu (TNAU, Ấn Độ), khuyến nông Đại học bang Utah (Mỹ) và hai nghiên cứu về củ giống, cách hong củ.

Đất và thời vụ

  • Hành tím hợp đất thịt, đất đỏ hoặc đất đen thoát nước tốt, nhiều mùn, pH khoảng 6–7.

  • Cây ưa thời tiết ôn hòa, cần đủ ẩm suốt vụ. Mưa to lúc củ đang mọc mầm và lúc đang tạo củ làm cây kém, nên bà con chọn thời vụ tránh hai giai đoạn này rơi vào mùa mưa lớn.

Chọn củ giống

  • Chọn củ cỡ vừa, chắc, vỏ lành, không thối, không sâu bệnh. TNAU tính lượng củ giống khoảng 1.000 kg cho 1 ha, tức chừng 100 kg cho 1.000 m².

  • Mật độ quyết định kiểu củ: trồng dày thì củ đơn, nhỏ; trồng thưa thì mỗi củ giống đẻ thành chùm, có khi 10–15 củ.

Xử lý ngủ nghỉ cho củ giống

Củ hành vừa thu hoạch còn đang ngủ nghỉ, đem trồng ngay thì mọc chậm và không đều, nên phải cất một thời gian. Một nghiên cứu đăng năm 2025 trên tạp chí Advances in Horticultural Science đã cất củ giống hành tím ở điều kiện thường trong 2, 4, 6, 8 và 10 tuần. Kết quả: cất 8 tuần cho tỷ lệ mọc mầm 98%, ra rễ 99%, mọc nhanh và đều nhất.

  • Thời gian ngủ khác nhau theo giống, nên con số 8 tuần chỉ để tham khảo; bà con trồng thử một ít trước.

  • Phòng thối gốc: TNAU khuyên trộn củ giống với nấm đối kháng Trichoderma viride (4 g cho mỗi kg củ). Nếu dùng chế phẩm có sẵn như Trichoderma BIO FA thì pha, trộn theo hướng dẫn trên bao bì.

Làm đất và mật độ trồng

  • Cày bừa thật tơi. Cách của TNAU: lên luống, rãnh cách nhau 45 cm, đặt củ ở hai bên sườn luống, củ cách củ 10 cm.

  • Nếu tưới nhỏ giọt: lên luống rộng 120 cm, rãnh 30 cm, trồng 6 hàng, hàng cách hàng 20 cm, cây cách cây 12 cm, được khoảng 55.560 cây mỗi ha.

  • Hướng dẫn của Utah: vùi củ sâu 2,5–5 cm, cách nhau 7,5–15 cm.

Tưới nước

  • TNAU: tưới ngay khi trồng, tưới lại ngày thứ ba, sau đó mỗi tuần một lần.

  • Đất nên giữ ẩm đều, nước thấm sâu khoảng 20–30 cm; tưới nhỏ giọt là tốt nhất. Thiếu nước thì cây chậm lớn, củ nhẹ; tưới thừa thì dễ thối củ.

  • Ngưng tưới khoảng 10 ngày trước khi nhổ để củ chắc, vỏ khô.

Bón phân

Mức TNAU khuyến cáo cho 1 ha: bón lót 25 tấn phân chuồng, 2 kg vi sinh cố định đạm Azospirillum, 2 kg vi sinh phân giải lân, kèm 30 kg đạm, 60 kg lân, 30 kg kali (tính theo chất dinh dưỡng, không phải theo bao phân); đến ngày thứ 30 bón thúc thêm 30 kg đạm. Quy ra 1.000 m² là 2,5 tấn phân chuồng, lót 3 kg đạm, 6 kg lân, 3 kg kali, thúc 3 kg đạm.

  • Phần kali, bà con có thể dùng Kali sunphat (SOP), loại có cả kali và lưu huỳnh; nhớ quy đổi theo hàm lượng ghi trên bao.

  • Không bón đạm muộn. Khi củ đã bắt đầu lớn mà còn bón đạm, cây ra thêm lá, củ nhỏ lại, cất giữ kém và dễ thối.

Làm cỏ

  • Cây hành lớn chậm, yếu thế trước cỏ; làm cỏ quan trọng nhất trong khoảng 2 tháng đầu.

  • Xới nông, nhẹ tay để không đứt rễ. Phủ rơm, lá khô vừa giữ ẩm vừa đè cỏ.

  • Nếu dùng thuốc trừ cỏ, chỉ chọn loại đăng ký cho hành và theo đúng bao bì.

Sâu bệnh cần để ý

  • Bọ trĩ: làm lá bạc trắng, xoăn. TNAU gợi ý cắm bẫy dính vàng (khoảng 12 bẫy/ha) và trồng hai hàng bắp quanh ruộng làm hàng rào.

  • Giòi đục củ, sâu khoang: theo dõi thường xuyên; dùng bẫy pheromone cho sâu khoang.

  • Bệnh: đốm tím, thối gốc, sương mai, mốc xám. Tránh tưới thừa, tưới tối, trồng quá dày; luân canh. Cần dùng thuốc thì chọn thuốc trong danh mục, pha theo hướng dẫn trên bao bì.

Thu hoạch khi lá đổ

  • Hành tím thường cho thu sau khoảng 70–90 ngày tùy giống.

  • Nhổ khi phần lớn ngọn lá đã rũ đổ xuống, lá còn hơi xanh. Đất khô cứng thì dùng cuốc nhỏ xăm nhẹ, tránh làm trầy củ.

Phơi, hong và bảo quản củ

Một thí nghiệm của TNAU (Madras Agricultural Journal, 2012) để hành ngoài ruộng 3 ngày, hong bóng râm 2 ngày, rồi so các cách cắt lá. Kết quả: chừa lại cổ dài 2 cm có hao hụt trọng lượng thấp nhất (khoảng 1,3%) và gần như không mọc mầm sau một tháng; cắt sát cổ thì hao hụt khoảng 3,2% và mọc mầm nhiều hơn.

  • Củ coi như hong xong khi cổ đã khô, thắt chặt, vỏ ngoài khô kêu sột soạt, củ hao khoảng 3–5% trọng lượng.

  • Cất củ trong bao lưới hoặc treo bó, để nơi khô, mát, thoáng. Củ cất tốt có thể giữ làm giống cho vụ sau.

Lưu ý

  • Mức phân, mật độ trong bài là khuyến cáo ở Ấn Độ và Mỹ; nên thử trên một phần ruộng rồi điều chỉnh theo đất, giống nhà mình.

Tóm lại

Củ giống cỡ vừa, đã qua ngủ nghỉ; tưới đều, ngưng tưới 10 ngày trước nhổ; bón đạm sớm, không bón muộn; sạch cỏ hai tháng đầu; nhổ khi lá đổ, hong kỹ và chừa cổ 2 cm — vậy là hành tím củ chắc, cất được lâu.

Bà con cần tư vấn thêm về phân bón cho hành tím, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu (TNAU, Ấn Độ) – TNAU Agritech Portal, Small Onion/Aggregatum; Utah State University Extension – How to Grow Shallots in Your Garden (2022); Cennawati và cộng sự – Optimal storage duration for dormancy break and early growth in shallot bulbs, Advances in Horticultural Science, 2025; Anbukkarasi và cộng sự – Effect of Curing Methods on Quality and Storage of Onion (var. aggregatum), Madras Agricultural Journal, 2012.

Ảnh minh họa: Ask27, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).