Vườn bơ đang xanh tốt, vài tháng sau có cây bỗng lá nhỏ lại, nhạt màu, rụng dần, ngọn khô, trái nhỏ và dễ cháy nắng. Bón thêm phân cây cũng không lên. Đào gốc ra xem thì rễ tơ gần như không còn, những rễ còn lại đen, giòn, bóp là gãy. Đó là bệnh thối rễ do Phytophthora — theo Chương trình quản lý dịch hại của Đại học California (UC IPM), đây là bệnh gây hại nặng nhất trên cây bơ ở nhiều vùng trồng bơ trên thế giới.
Thủ phạm là ai?
Bệnh do Phytophthora cinnamomi gây ra. Đây không hẳn là nấm thật mà là một loại vi sinh vật giống nấm, sống trong đất. Điểm nguy hiểm nhất của nó là có bào tử biết bơi: khi đất đọng nước, bào tử bơi trong nước tìm đến rễ tơ, xâm nhập và làm thối rễ.
Vì vậy, bệnh gắn chặt với đất úng, thoát nước kém. Theo các tài liệu khuyến nông của Đại học California và Đại học Florida, đất nặng, đất sét, tầng đất mỏng, chỗ trũng đọng nước và tưới quá nhiều là những điều kiện làm bệnh bùng phát. Cây bơ lại có bộ rễ tơ nằm nông, mỏng manh, ít lông hút, nên rất dễ bị tổn thương.
Bệnh lây lan bằng đường nào?
Cây giống nhiễm bệnh từ vườn ươm — con đường đưa bệnh vào vườn mới phổ biến nhất.
Đất bám theo giày dép, cuốc xẻng, bánh xe từ vườn bệnh sang vườn sạch.
Nước mưa chảy tràn, nước tưới chảy từ chỗ cây bệnh xuống chỗ cây khỏe.
Nhận biết bệnh thối rễ trên cây bơ
Trên tán lá
Lá mới ra nhỏ, màu xanh nhạt đến vàng, có khi héo rũ dù đất không khô.
Lá rụng dần, tán thưa, nhìn xuyên qua được; đọt và cành nhỏ khô từ ngọn xuống.
Cây ra ít đọt mới, trái nhỏ; trái lộ ra ngoài do tán thưa nên dễ bị cháy nắng.
Dưới gốc
Bới nhẹ lớp đất mặt dưới tán: rễ tơ rất ít, màu đen, giòn, trong khi rễ khỏe có màu kem, dẻo.
Bệnh thường bắt đầu ở chỗ trũng, chỗ đọng nước rồi lan dần ra xung quanh.
Triệu chứng trên tán lá dễ nhầm với thiếu nước, thiếu dinh dưỡng hay mặn. Cách chắc chắn là lấy mẫu rễ và đất gửi phòng thí nghiệm phân tích. Trong khi chờ, bà con cứ coi như vườn có nguy cơ và làm ngay các bước phòng bên dưới.
Cách phòng thối rễ cho vườn bơ
1. Chọn đất và lên mô
UC IPM nhấn mạnh: thoát nước tốt là nền tảng. Tránh trồng bơ ở chỗ trũng, đất bí. Ở đất nặng hoặc vùng mưa nhiều, nên trồng trên mô cao hoặc luống nổi, làm rãnh thoát nước quanh vườn để nước mưa không đọng lại quanh gốc.
2. Dùng cây giống sạch bệnh
Mua cây ở vườn ươm uy tín, giá thể sạch, rễ trắng khỏe. Ở California, người ta dùng cây giống có chứng nhận và các gốc ghép chống chịu thối rễ; gốc ghép chống chịu không miễn dịch hoàn toàn nhưng giúp cây trụ tốt hơn khi kết hợp với các biện pháp khác.
3. Tưới vừa đủ
Cây bơ cần ẩm nhưng rất sợ úng. Tưới theo nhu cầu, kiểm tra độ ẩm đất trước khi tưới, không để gốc ngập nước lâu sau mưa. Tưới nhiều để "cứu" cây đang héo vì thối rễ chỉ làm bệnh nặng thêm.
4. Phủ gốc bằng vật liệu hữu cơ thô
Đại học California khuyến cáo phủ một lớp vật liệu hữu cơ thô như cành lá băm, vỏ cây dưới tán. Lớp phủ giúp đất tơi xốp, giữ ẩm đều, nuôi vi sinh vật có ích cạnh tranh với mầm bệnh, đồng thời tạo môi trường cho rễ tơ mới phát triển. UC IPM cũng ghi nhận rải thạch cao trên mặt đất dưới tán có tác dụng hỗ trợ.
5. Giữ vệ sinh vườn
Làm việc ở khu cây khỏe trước, khu cây bệnh sau; rửa sạch đất bám dụng cụ, giày dép.
Không để nước chảy từ khu bệnh sang khu khỏe.
Khi cây đã bị bệnh
Theo UC IPM, các thuốc nhóm phosphonate (phosphite) và một số hoạt chất đặc trị Phytophthora được dùng để quản lý bệnh, qua tưới gốc, phun lá hoặc tiêm thân tùy sản phẩm. Phosphite di chuyển trong cây xuống rễ, giúp cây tăng sức chống chịu. Bà con chỉ dùng thuốc có đăng ký, đúng liều, đúng cách ghi trên nhãn; dùng quá liều có thể gây cháy lá.
Song song, cần sửa ngay chỗ đọng nước, giảm tưới, phủ gốc và bón nhẹ để cây ra rễ mới. Bà con có thể tham khảo Axit Phosphorous (nguyên liệu pha Kali Phosphite) và chế phẩm vi sinh BIO-DVS hỗ trợ bảo vệ vùng rễ, pha và dùng theo hướng dẫn trên bao bì. Cây đã suy kiệt nặng, tán trụi gần hết thì khả năng phục hồi thấp, nên cân nhắc thay cây và cải tạo chỗ trồng.
Lưu ý
Thuốc chỉ giúp kìm bệnh; không cải thiện thoát nước thì bệnh sẽ quay lại.
Không trồng dặm cây mới vào hố cây vừa chết vì thối rễ khi chưa xử lý đất và thoát nước.
Đừng bón nhiều phân hóa học vào gốc cây đang thối rễ; rễ yếu không hút được mà còn dễ bị xót.
Tóm lại
Thối rễ Phytophthora trên bơ là bệnh của đất úng. Muốn giữ vườn, bà con lo từ đầu: cây giống sạch, trồng trên mô, thoát nước tốt, tưới vừa đủ, phủ gốc hữu cơ, giữ vệ sinh dụng cụ; khi có bệnh thì dùng thuốc đúng nhãn kết hợp sửa lại chuyện nước trong vườn.
Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng và bảo vệ rễ cho cây bơ, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Đại học California, Chương trình IPM – UC IPM Pest Management Guidelines: Avocado, mục Phytophthora Root Rot; Đại học Florida, IFAS Extension – Avocado Growing in the Florida Home Landscape; Hardham A.R. (2005), "Phytophthora cinnamomi", Molecular Plant Pathology; Đại học California, Bộ phận Nông nghiệp và Tài nguyên (UC ANR) – tài liệu về quản lý thối rễ bơ.
Ảnh minh họa: B.navez, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).