Nhiều bà con than: “Đất nhà tôi bón phân mỗi năm một nhiều, mà cây vẫn èo uột, năng suất cứ tụt dần.” Nguyên nhân thường không nằm ở chỗ thiếu phân, mà ở chỗ đất đã bạc màu, nghèo chất hữu cơ. Đất kiểu này giống cái nồi thủng đáy: đổ phân vào bao nhiêu thì trôi mất bấy nhiêu. Bài này giúp bà con nhận ra đất bạc màu và cách “nuôi” đất cho tốt lại.
Chất hữu cơ trong đất quan trọng thế nào?
Chất hữu cơ là phần xác cây, lá, rễ, phân chuồng… đã được vi sinh vật phân giải thành mùn. Lượng mùn chỉ chiếm vài phần trăm khối lượng đất, nhưng làm được rất nhiều việc:
Giữ nước và giữ phân như miếng bọt biển, phân bón vào ít bị rửa trôi.
Gắn các hạt đất lại thành cục nhỏ, đất tơi xốp, thoáng khí, rễ dễ đâm sâu.
Làm thức ăn cho vi sinh vật và giun đất – những “công nhân” giúp đất sống.
Khi mùn cạn dần, đất mất hết những ưu điểm trên. Đó chính là đất bạc màu.
Dấu hiệu nhận biết đất bạc màu, nghèo hữu cơ
Màu đất nhạt, xám bạc hoặc vàng nhạt, không còn màu nâu sẫm như đất rừng mới khai hoang.
Mưa xong mặt đất đóng váng, nắng lên thì nứt nẻ, cứng như gạch; nước tưới đọng mặt hoặc chảy tràn chứ không thấm.
Đất nhanh khô, vài ngày không tưới cây đã héo.
Đào lên ít thấy giun, đất không có mùi thơm đặc trưng của đất mùn.
Cây bón phân xong xanh được ít bữa rồi lại vàng.
Muốn chắc chắn, bà con nên lấy mẫu đất gửi phân tích chỉ tiêu chất hữu cơ, pH và dinh dưỡng, để biết đất đang thiếu gì mà bón cho trúng.
Vì sao đất bị bạc màu?
Cày xới quá nhiều: mỗi lần lật đất là một lần đưa không khí vào, vi sinh vật “đốt” mùn nhanh hơn.
Để đất trống, nắng chiếu thẳng, mưa đập mạnh làm trôi lớp đất mặt giàu mùn nhất.
Đốt rơm rạ, dọn sạch tàn dư – lấy đi nguồn hữu cơ mà không trả lại gì cho đất.
Chỉ bón phân hóa học nhiều năm liền, không bổ sung phân chuồng, phân xanh.
Độc canh một loại cây năm này qua năm khác.
Cách cải tạo đất bạc màu
Nguyên tắc chung theo hướng dẫn của FAO về canh tác bảo tồn rất dễ nhớ: ít xáo trộn đất – luôn che phủ mặt đất – luân canh, xen canh nhiều loại cây. Cụ thể bà con làm như sau.
1. Bón phân hữu cơ hoai mục đều đặn
Phân chuồng ủ hoai, phân trùn quế, compost từ rơm rạ, vỏ cà phê… là cách trả mùn cho đất trực tiếp nhất. Nên bón hằng vụ, mỗi lần một ít thay vì một lần thật nhiều rồi bỏ đó. Phân phải ủ thật hoai, nếu còn tươi dễ nóng rễ và mang mầm bệnh, hạt cỏ. Khi ủ có thể bổ sung Trichoderma BIO FA cho đống ủ hoai nhanh, đều.
2. Bổ sung humic, fulvic
Axit humic và fulvic là thành phần có sẵn trong mùn. Dùng dạng tan trong nước giúp kích rễ, tăng khả năng giữ phân và hỗ trợ cây hút dinh dưỡng trên đất nghèo. Bà con có thể tưới gốc Kali Humate hoặc pha Axit Fulvic theo liều trên bao bì. Nhưng cần nói thật: humic, fulvic là chất hỗ trợ, không thay được phân hữu cơ. Muốn đất tốt bền vẫn phải bón hữu cơ và che phủ.
3. Trồng cây phân xanh
Phân xanh là cây trồng để vùi lại cho đất, không phải để thu hoạch. Các loại cây họ đậu như điền thanh, muồng, đậu xanh, đậu nành, lạc dại vừa cho nhiều thân lá, vừa có vi khuẩn nốt sần lấy đạm từ không khí. Cách làm:
Gieo vào lúc đất nghỉ giữa hai vụ, hoặc trồng xen giữa các hàng cây ăn trái.
Cắt hoặc vùi khi cây bắt đầu ra hoa – lúc thân còn non, dễ phân hủy và nhiều dinh dưỡng nhất.
4. Che phủ mặt đất
Đất trống là đất mất mùn nhanh nhất. Rơm rạ, cỏ khô, lá cây, thân cây phân xanh sau khi cắt… đều dùng để phủ gốc, phủ luống được. Lớp phủ che nắng, giảm mưa đập, giữ ẩm, và khi mục ra lại thành mùn. Vườn cây ăn trái có thể giữ cỏ thấp giữa hàng, cắt định kỳ.
5. Hạn chế cày xới quá mức
Không cần lật tung cả mảnh đất mỗi vụ. Chỉ làm đất ở hàng, ở hốc trồng, phần còn lại để nguyên và phủ rơm. Tránh cày lúc đất quá ướt vì dễ nén chặt. Ít xới đất thì mùn được giữ lại, giun và vi sinh vật có chỗ sống.
Lưu ý khi cải tạo đất
Cải tạo đất là việc của vài năm, không phải vài tuần. Chất hữu cơ tăng chậm nhưng mất rất nhanh, nên phải làm đều đặn.
Đo pH trước khi bón vôi; đất bạc màu thường chua nhưng không phải lúc nào cũng vậy.
Năm đầu cải tạo, vẫn cần bón phân khoáng cân đối vì đất chưa đủ sức nuôi cây; đừng cắt phân đột ngột.
Tóm lại
Đất bạc màu là đất đói mùn. Muốn đất sống lại, bà con nhớ năm việc: bón hữu cơ hoai đều đặn, trồng cây phân xanh, che phủ mặt đất, ít cày xới, không đốt tàn dư; humic, fulvic dùng thêm để hỗ trợ rễ. Kiên trì vài vụ, đất sẽ sẫm màu, tơi xốp, cây tốt mà đỡ tốn phân.
Bà con cần tư vấn cách cải tạo cho từng loại đất, từng loại cây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Tổ chức Nông Lương Liên Hợp Quốc (FAO) – Các nguyên tắc canh tác bảo tồn (Conservation Agriculture); FAO – Soils Bulletin 80 “The importance of soil organic matter”; Đại học Purdue – tài liệu đánh giá sức khỏe đất; Khuyến nông Đại học Florida (UF/IFAS) – hướng dẫn cây phân xanh và cây che phủ; Chương trình SARE (Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ) – “Reduced tillage and cover crops”.