Mùa mưa, trái ca cao đang lớn bỗng nổi đốm nâu, vài hôm sau đen cả trái, hạt bên trong hư. Đó thường là bệnh thối trái đen ca cao (tiếng Anh gọi là black pod). Theo Tổ chức Ca cao Quốc tế (ICCO), riêng tác nhân Phytophthora palmivora đã làm thế giới mất khoảng 20–30% sản lượng ca cao mỗi năm và làm chết khoảng 10% số cây.

Bệnh do đâu gây ra?

Thủ phạm là nhóm Phytophthora. Đây là "nấm nước" (oomycete), ưa ẩm và lây mạnh theo nước mưa. ICCO ghi nhận ba loài chính:

  • Phytophthora palmivora: có ở khắp vùng nhiệt đới, là loài chính ở châu Á.

  • Phytophthora megakarya: ở Trung và Tây Phi, hung hãn nhất; ICCO cho biết với loài này chỉ làm canh tác thì không đủ.

  • Phytophthora capsici: phổ biến ở Trung và Nam Mỹ.

Nhận biết bệnh thối trái đen

  • Vỏ trái nổi đốm nhỏ vàng nhạt hoặc nâu, như thấm nước. Trái mọi tuổi đều có thể bị.

  • Theo CABI/Plantwise, sau khoảng 7–10 ngày vết bệnh lan rộng và hóa đen.

  • Trái non héo chết; trái lớn thì hạt hư, mất giá trị.

  • Trái bệnh không rụng mà khô đen trên cây thành "trái xác ướp", là ổ bệnh nguy hiểm.

  • Nấm có thể lan từ cuống trái vào cành, thân, gây loét thân; chồi non cây mới trồng cũng có thể bị.

Điều kiện bệnh phát sinh và lây lan

Bệnh ưa trời mát, ẩm, mưa nhiều và vườn rậm rạp, thiếu nắng. Trời ấm, khô thì nấm chậm lại; ICAR-CPCRI (Ấn Độ) ghi nhận bệnh nặng vào mùa mưa gió mùa. Nguồn lây chủ yếu:

  • Trái bệnh, trái khô đen, vỏ trái bỏ lại trong vườn. Theo ICCO, một trái xác ướp gặp trời ẩm có thể sinh tới 4 triệu túi bào tử.

  • Mưa bắn bào tử sang trái khác và bắn đất có mầm bệnh lên trái thấp.

  • Kiến tha đất lên trái khi chăm rệp sáp; côn trùng, chuột, dơi cũng có thể mang bệnh.

  • Dao kéo tỉa cành không được vệ sinh.

Quản lý tổng hợp: canh tác là gốc

Không thuốc nào cứu được trái đã đen. Phải làm đồng bộ, trong đó vệ sinh vườn và thông thoáng là quan trọng nhất.

1. Vệ sinh vườn, thu gom trái bệnh

  • Hái bỏ tất cả trái có triệu chứng và trái khô đen còn treo.

  • Đem ra khỏi vườn chôn sâu hoặc đốt; vỏ trái sau tách hạt cũng dọn đi.

  • Làm cỏ cho mặt đất khô ráo; diệt chuột, hạn chế kiến và rệp sáp.

2. Tỉa tán, điều chỉnh bóng mát cho thông thoáng

  • Tỉa cành cho nắng gió lọt vào tán; cắt bỏ chồi vượt.

  • CABI/Plantwise khuyên giữ khoảng 50% bóng che, tỉa bớt cây che bóng.

  • Trồng mới cách tối thiểu 3,1 m x 3,1 m (khoảng 1.111 cây/ha).

  • Làm rãnh thoát nước; sát trùng dao kéo khi tỉa.

3. Thu hoạch đúng lứa, hái sạch

Trái chín để lâu là mồi cho bệnh. Tài liệu Pacific Pests, Pathogens and Weeds khuyên hái trái chín và trái đen mỗi 2–4 tuần; ICCO cũng khuyên thu hoạch thường xuyên, hái sạch.

4. Chăm đất và chọn giống

Theo ICCO, đất giàu hữu cơ, vi sinh hoạt động tốt, thoát nước tốt thì cây sai trái hơn, bệnh nhẹ hơn. Có thể bổ sung Trichoderma BIO FA cùng phân hữu cơ. Về lâu dài, giống kháng bệnh là hướng bền vững nhất.

Dùng thuốc: gốc đồng và phosphite

  • Thuốc gốc đồng (phun phòng): ICCO cho biết thuốc gốc đồng được phun định kỳ 3–4 tuần một lần; khi áp lực bệnh cao có thể phối hợp thêm thuốc lưu dẫn metalaxyl. ICAR-CPCRI (Ấn Độ) khuyến cáo phun dung dịch Boóc-đô 1%, cách nhau 45 ngày, tùy mức độ bệnh.

  • Phosphite (muối của axit phosphorous): ICCO ghi nhận tiêm thân bằng kali phosphonat có hiệu quả với P. palmivora ở một số vùng. Thử nghiệm ba năm ở Ghana (Opoku và cộng sự, 2003): tiêm thân một lần mỗi vụ giảm bệnh do P. megakarya, tương đương chế độ phun đồng. Liều dùng theo hướng dẫn trên bao bì. Nếu tự pha từ Axit Phosphorous (H3PO3) pha kali phosphite, phải trung hòa thành kali phosphite, không dùng axit nguyên chất.

Cách pha 100 lít Boóc-đô 1% theo ICAR-CPCRI: hòa 1 kg Đồng sunfat CuSO4.5H2O vào 10 lít nước (dùng thùng nhựa); hòa 750–850 g vôi sống (hoặc 375–450 g vôi tôi) vào 10 lít nước ở thùng khác; đổ đồng thời cả hai vào 80 lít nước, vừa đổ vừa khuấy. Thử bằng lưỡi dao sạch nhúng vào: nếu dao bị bám màu đỏ đồng thì thêm vôi cho đến khi không còn. Pha xong dùng ngay.

Vết loét thân: ICAR-CPCRI hướng dẫn cạo bỏ vỏ bệnh, quét hồ Boóc-đô 10% hoặc đắp chế phẩm Trichoderma.

Lưu ý

  • Làm sạch vườn quan trọng hơn tăng số lần phun.

  • Đồng dùng lâu năm có thể tích tụ trong đất; không lạm dụng.

  • Mang đồ bảo hộ, tuân thủ thời gian cách ly trên nhãn.

  • Thử trước trên vài cây khi dùng sản phẩm mới hoặc tự pha.

Tóm lại

Bệnh thối trái đen ca cao lây theo nước mưa, sống dai trong trái bệnh. Nhớ bốn việc: gom bỏ trái bệnh, tỉa tán thông thoáng, thu hoạch đều 2–4 tuần một lần và phun phòng gốc đồng hoặc dùng phosphite đúng khuyến cáo.

Bà con cần tư vấn thêm về cách phòng bệnh cho vườn ca cao, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Tổ chức Ca cao Quốc tế (ICCO) – Pests & Diseases (Black pod); CABI/Plantwise – Black pod disease of cacao (Pest Management Decision Guide); Pacific Pests, Pathogens and Weeds – Cocoa black pod; ICAR-CPCRI (Ấn Độ) – Cocoa Health; Opoku và cộng sự (2003) – Phosphonic acid: an alternative approach to the control of black pod disease of cocoa caused by Phytophthora megakarya (chương trình nghiên cứu DFID, Anh).