Trời se lạnh, sáng nhiều sương, vài hôm lại mưa phùn. Đúng lúc ấy trên lá dưa leo xuất hiện những vệt vàng vuông vức, mặt dưới lá có lớp tơ mốc xám tím. Hoặc lá nho nổi những đốm vàng như vết dầu loang. Rất có thể đó là bệnh sương mai (tiếng Anh: downy mildew). Bệnh hại nhiều loại cây, từ rau cải, xà lách, hành, dưa leo, bí, đến nho. Bài này tổng hợp từ tài liệu khuyến nông đại học nước ngoài, giúp bà con nhận ra bệnh sớm và phòng cho đúng.
Sương mai là bệnh gì?
Sương mai do nhóm sinh vật giống nấm gây ra, mỗi nhóm cây có một tác nhân riêng. Theo Khuyến nông Đại học Illinois (Mỹ), trên rau họ cải, dưa bầu bí, hành và rau ăn lá như xà lách, rau chân vịt, đó là các loài thuộc nhóm Bremia, Peronospora, Pseudoperonospora. Trên nho là Plasmopara viticola (Bộ Nông nghiệp bang Queensland, Úc, nêu cùng danh sách này). Bà con đừng lẫn với bệnh phấn trắng hay bệnh mốc sương cà chua, vì các bệnh đó khác tác nhân và cách xử lý.
Nhận biết trên từng cây
Rau và dưa
Mặt trên lá xuất hiện đốm xanh nhạt, rồi chuyển vàng, có góc cạnh, bị gân lá chặn lại. Đốm có thể vẫn vàng hoặc chuyển nâu, khô.
Khi trời ẩm, mặt dưới lá có lớp mốc xám nhạt đến tím, đó chính là bào tử.
Lá bệnh héo, cuộn mép lên rồi nâu dần. Trên dưa bầu bí, bệnh thường bắt đầu ở lá già gần giữa gốc. Khi mưa ẩm kéo dài, cả giàn có thể trông như bị phủ sương muối.
Trên bông cải xanh, bệnh đôi khi lan trong cây mà bên ngoài ít triệu chứng.
Trên một số dưa (như dưa lưới), bào tử mặt dưới lá có thể ít, dễ nhầm với các đốm lá khác.
Nho
Lá có vết vàng nhạt gần tròn như vết dầu, mặt dưới có lớp tơ trắng xốp. Tài liệu của Cornell (Mỹ) cho biết bệnh làm lá giảm quang hợp, giảm năng suất, nặng thì rụng gần hết lá. Hướng dẫn của Úc khuyên soi vườn kỹ từ khi chồi dài khoảng 10 cm đến khi trái cỡ hạt đậu, vì giai đoạn này nho dễ nhiễm.
Dễ nhầm với bệnh nào?
Khuyến nông Penn State liệt kê bệnh đốm góc vi khuẩn, thán thư, đốm lá Alternaria và phấn trắng là những bệnh dễ nhầm. Mẹo nhỏ: lật lá lên xem mặt dưới, nếu đốm vàng có góc và mặt dưới có lớp mốc xám tím vào sáng sương thì nghiêng về sương mai.
Thời tiết nào làm bệnh bùng lên?
Theo Khuyến nông Illinois, bệnh lan nhanh khi nhiệt độ khoảng 16–20°C (tức quanh 60–65°F), sương dày hoặc sương mù, mưa nhiều, ẩm độ cao. Ngược lại, thời tiết nóng khô kéo dài làm bệnh chậm lại. Bào tử bay theo gió, hoặc theo cây con đã nhiễm từ vườn ươm, nên vườn mới trồng cũng không chắc đã an toàn. Ở nho, lá thấp trong tán rậm ẩm lâu khó khô là nơi bệnh dễ phát.
Phòng bệnh: ưu tiên làm gì?
Chọn giống chịu bệnh khi có thể. Tài liệu của Cornell ghi nhận nho châu Âu (Vitis vinifera) thường nhiễm nặng hơn các giống nho Bắc Mỹ.
Tưới sáng sớm để lá khô nhanh. Không để lá ướt kéo dài.
Giữ vườn thông thoáng: trồng đúng khoảng cách, tỉa lá già, lá thấp. Hướng dẫn cho nho của Texas A&M nêu tán thoáng giúp lá và trái khô nhanh sau mưa, và thuốc (nếu dùng) thấm đều hơn. Một số tài liệu gợi ý chừa khoảng 30% khoảng hở trong tán đầu vụ.
Vệ sinh: thu gom, tiêu hủy lá bệnh, tàn dư sau vụ; để tàn dư phân hủy hết trước khi trồng lại (Queensland).
Thoát nước, làm sạch cỏ để giảm độ ẩm quanh gốc.
Khi cần dùng thuốc
Khuyến nông Mỹ và Úc đều nhấn mạnh: thuốc phòng cần đến trước khi bệnh vào ruộng, vì phun sau khi bệnh nặng thì kém hiệu quả hơn nhiều. Do bào tử sinh ra ở mặt dưới lá, phun phải phủ được cả mặt dưới. Penn State khuyên luân phiên thuốc khác nhóm cơ chế (theo mã FRAC in trên nhãn) để tránh kháng thuốc, và Khuyến nông Michigan còn cảnh báo vài hoạt chất đã không còn được khuyến cáo vì kháng thuốc. Vì nhãn thuốc và quy định mỗi nơi mỗi khác, bà con chỉ dùng thuốc được phép đăng ký cho đúng cây và đúng bệnh, theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, và không tự pha liều.
Để lớp phun trải đều hơn trên lá, bà con có thể tham khảo SILICONE ADJUVANT, dùng theo hướng dẫn trên bao bì và thử trên vài cây trước. Về dinh dưỡng, cây đủ chất, lá cứng cáp chịu thời tiết ẩm tốt hơn; bà con có thể xem thêm Silic tan K2SiO3. Đây là chăm sóc hỗ trợ, không thay cho việc phòng bệnh và quản lý ẩm độ.
Lưu ý
Chưa có biện pháp nào hứa chắc dứt điểm; phòng sớm, nhiều biện pháp cùng lúc là hướng được khuyến nông khuyên.
Theo dõi vườn vào sáng sớm, nhất là sau những đêm sương hoặc ngày mưa phùn.
Tóm lại
Sương mai là bệnh của thời tiết mát ẩm, lá ướt lâu. Dấu hiệu: đốm vàng có góc trên mặt lá, mốc xám tím mặt dưới ở rau dưa; đốm dầu loang và tơ trắng ở nho. Phòng bằng giống chịu bệnh, tưới sáng, tỉa thoáng, vệ sinh tàn dư, và nếu dùng thuốc thì phải sớm, phủ đủ mặt dưới lá, luân phiên nhóm hoạt chất theo hướng dẫn chuyên môn.
Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng cho vườn rau, dưa, nho, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: University of Illinois Extension, "Downy Mildew"; Queensland Government, "Downy mildew"; Cornell CALS IPM, "Grapevine downy mildew (Plasmopara viticola)"; Penn State Extension, "Cucurbit downy mildew update"; Texas A&M AgriLife, "Diseases of the grapevine: downy mildew"; OMAFRA, Grape downy mildew; Michigan State University Extension, grapevine downy mildew.
Ảnh minh họa: Wee Hong, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).