Mùa mưa, lật mặt dưới lá cà phê thấy lớp bột vàng cam như nghệ là bà con nên nghĩ ngay tới bệnh gỉ sắt do nấm Hemileia vastatrix. Hội Bệnh học Thực vật Hoa Kỳ (APS) xếp đây là bệnh gây thiệt hại kinh tế lớn nhất trên cà phê. Bệnh ít làm chết cây ngay, nhưng làm rụng lá, khô cành, và cái hại lớn thường rơi vào vụ năm sau.

Nhận biết bệnh

  • Mặt trên lá: chấm nhỏ màu vàng nhạt, lớn dần, nhiều chấm liền thành mảng.

  • Mặt dưới lá: ngay dưới chấm vàng có lớp bột vàng cam đến đỏ cam, quẹt tay là dính. Đó là bào tử nấm.

  • Đốm già: giữa đốm khô nâu, viền ngoài vẫn lan rộng và sinh bào tử.

  • Vị trí: đốm hay nằm ở mép, chóp lá, nơi đọng sương, đọng mưa. Bệnh thường bắt đầu từ tầng lá thấp rồi leo dần lên.

  • Hậu quả: lá rụng sớm để lại cành trơ trụi; nặng thì khô cành, có khi chết cây.

Cả cà phê chè (Arabica) và cà phê vối (Robusta) đều bị, nhưng cà phê chè được xem là chịu hại nặng nhất. Cà phê vối mang nhiều gen kháng, và chính nguồn gen này đã được lai sang cà phê chè để tạo giống kháng. Mức độ bệnh vì vậy tùy giống, tùy dòng.

Vì sao bệnh bùng phát

Theo APS, bào tử chỉ nảy mầm khi có nước đọng trên lá (mưa, sương nặng); ẩm không khí cao thôi chưa đủ. Nấm cần khoảng 24–48 giờ lá ướt liên tục để xâm nhiễm, nên bệnh lây mạnh trong mùa mưa. Nhiệt độ xâm nhiễm khoảng 15–28°C, thuận nhất quanh 22°C.

  • Bộ Nông nghiệp Hawaii ghi nhận đốm bệnh điển hình lộ rõ sau 4–6 tuần, tức khi bà con thấy thì nấm đã vào lá từ lâu.

  • Mỗi đốm có thể tung ra hàng trăm nghìn bào tử trong 3–5 tháng. Mưa bắn đưa bào tử sang lá gần, gió mang đi xa; người, dụng cụ đi qua vườn bệnh cũng mang theo.

  • Bào tử khô sống được khoảng 6 tuần, lại luôn còn vài lá bệnh qua mùa khô, nên đầu mùa mưa sau đã có sẵn nguồn bệnh.

  • Cây mang trái nặng, thiếu dinh dưỡng thì dễ bệnh. Nghiên cứu của Avelino và cộng sự cho biết lượng trái giải thích khoảng một nửa mức chênh lệch bệnh giữa các cây trong cùng lô.

Ở Colombia, những năm dịch 2008–2011 (giá phân đắt, vườn ít được chăm) làm sản lượng giảm bình quân khoảng 31% so với 2007.

Quản lý tổng hợp

Không có biện pháp nào trị dứt bệnh; phải phối hợp nhiều việc cùng lúc.

1. Giống kháng

Đây là cách bền vững nhất. Ở Colombia, sau khi thay hơn 300.000 ha giống nhiễm bằng giống kháng, tỷ lệ bệnh cả nước giảm từ trên 40% (2009) xuống khoảng 3% (2013). Tuy vậy nấm có thể biến đổi, vài giống từng kháng đã bị lại, nên vẫn phải theo dõi vườn.

2. Canh tác, vệ sinh vườn

  • Thăm vườn đều, nhất là đầu mùa mưa, lật mặt dưới lá tầng thấp để phát hiện sớm.

  • Tỉa cành, tạo tán thông thoáng cho lá mau khô, thuốc dễ phủ đều; làm cỏ sạch; không để cây mang trái quá sức.

  • Thu gom, tiêu hủy lá, cành bệnh; dọn cây cà phê mọc hoang quanh vườn vì đó là ổ bệnh.

  • Cây che bóng có cả mặt lợi lẫn mặt hại với bệnh, nghiên cứu chưa thống nhất; điều chỉnh vừa phải theo vườn.

3. Bón phân cân đối

Theo APS, bón đủ đạm, lân giúp cây bớt nhiễm, bón thừa kali lại làm cây dễ bệnh hơn, còn bổ sung vi lượng nhìn chung giúp giảm nhiễm. Cây đủ dinh dưỡng ra lá mới bù lá rụng, ít chết cành. Giai đoạn nuôi trái có thể tham khảo Combo dưỡng trái cà phê – hồ tiêu hoặc hỗn hợp vi lượng EDTA. Đây là dinh dưỡng giúp cây khỏe, không phải thuốc trị nấm.

4. Phun thuốc đúng lúc, đúng cách

  • Phun phòng là chính. Thuốc gốc đồng phải có sẵn trên lá trước khi nấm xâm nhiễm mới hiệu quả. Avelino và cộng sự khuyên bắt đầu khi khoảng 5% số lá bị bệnh, thường là đầu mùa mưa.

  • Luân phiên thuốc: gốc đồng để phòng; thuốc nội hấp (nhóm triazole như epoxiconazole, nhóm strobilurin như pyraclostrobin) khi bệnh đã xuất hiện. Phối hợp hoặc luân phiên hai nhóm để nấm khó kháng thuốc.

  • Phun kỹ mặt dưới lá, hướng vòi từ dưới lên, phun cả cây con. Khoảng cách giữa các lần phải đủ ngắn để lá non mới ra luôn được che chở (APS lưu ý thường dưới 21 ngày); liều và số lần theo hướng dẫn trên nhãn.

  • Lần xử lý đầu không nên phun áp lực quá mạnh kẻo bào tử bay tung; tránh phun khi đang mưa, nắng gắt. Nếu sắp mưa, chất loang trải như Silicone Adjuvant giúp thuốc phủ đều hơn, nhưng phải xem nhãn thuốc có cho phối trộn không.

Lưu ý

  • Chỉ dùng thuốc được phép dùng trên cà phê; tuân thủ liều, số lần phun tối đa và thời gian cách ly trước thu hoạch.

  • Đồng tích lũy dần trong đất. Tài liệu Đại học Hawaii khuyên phân tích đất, lá một hai năm một lần nếu hay phun gốc đồng.

  • Mang đồ bảo hộ khi pha, phun. Thấy cháy lá sau khi phối trộn thì ngưng ngay.

  • Giữ lá cho cây tới cuối mùa mưa là giữ năng suất năm sau.

Tóm lại

Gỉ sắt ưa lá ướt, lây theo mưa gió, đánh mạnh vào cây trái nặng, thiếu chăm sóc. Bà con kết hợp giống kháng, thăm vườn sớm từ tầng lá thấp, tỉa tán thông thoáng, bón phân cân đối, vệ sinh vườn và phun phòng đúng lúc, luân phiên thuốc theo nhãn.

Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng cho vườn cà phê, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: APS – Coffee rust (The Plant Health Instructor); Đại học Hawaii (CTAHR) – Spraying to Suppress Coffee Leaf Rust (PD-118); Bộ Nông nghiệp Hawaii – New Pest Advisory 20-03; Avelino và cộng sự (2015), Food Security – The coffee rust crises in Colombia and Central America; Talhinhas và cộng sự (2017), Molecular Plant Pathology – The coffee leaf rust pathogen Hemileia vastatrix.

Ảnh minh họa: Smartse, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).