CEC đất là gì? Keo đất và vì sao đất giữ được phân
Ban Kỹ thuật Chelate Asia 19 slide khoảng 20 phút 5 câu trắc nghiệm
CEC đất là gì, vì sao cùng bón một lượng phân mà đất cát mau hết, còn đất sét, đất phù sa lại giữ được lâu? CEC (dung tích hấp thu) là sức chứa cation của keo đất: những hạt sét và mùn mang điện âm giữ kali, canxi, magie, amoni lại cho rễ lấy dần. Bài này dành cho nhà vườn và nhân viên tư vấn: keo đất là gì, CEC của từng loại sét và của các nhóm đất Việt Nam, cách đọc CEC và độ no bazơ trên phiếu phân tích, vì sao nitrat vẫn bị rửa trôi. Học xong, bạn biết chia lần bón cho hợp với đất, kể cả khi tự pha phân từ hoạt chất gốc, và biết cách cải tạo đất cát, đất bạc màu để đất giữ phân tốt hơn.
DINH DƯỠNG CÂY TRỒNG CĂN BẢN
CEC và keo đất
Vì sao đất giữ được phân, đất nào giữ kém
CEC đất là gì? Sức chứa phân của đất
- CEC (dung tích hấp thu, khả năng trao đổi cation) là tổng lượng cation mà đất giữ được ở dạng trao đổi.
- Cation là ion mang điện dương: kali K⁺, amoni NH₄⁺, canxi Ca²⁺, magie Mg²⁺, natri Na⁺; cả H⁺ và nhôm Al³⁺.
- Đơn vị: meq/100 g đất, bằng đúng cmol(+)/kg (10 cmol/kg = 10 meq/100 g); tài liệu Việt Nam còn ghi lđl/100 g.
- CEC giống sức chứa của một cái kho: kho lớn giữ nhiều K, Ca, Mg, NH₄⁺ chờ rễ lấy dần; kho nhỏ thì phân bón vào dễ trôi theo nước.
- Phòng thí nghiệm Việt Nam thường đo CEC theo TCVN 8568:2010 (chiết bằng amoni axetat ở pH 7).
Nhiều nhà vườn thấy chữ CEC trên phiếu phân tích đất rồi bỏ qua vì không biết nó nói gì. Nói gọn, CEC cho biết đất của bạn có một cái kho to hay nhỏ để cất các chất dinh dưỡng mang điện dương như kali, canxi, magie và đạm amoni. Kho to thì phân bón vào được giữ lại, rễ lấy dần trong nhiều tuần; kho nhỏ thì phần dư nhanh chóng trôi theo nước mưa, nước tưới xuống tầng sâu. Đơn vị meq trên 100 gam đất và cmol trên kilogam là hai cách viết cho cùng một con số, nên đọc tài liệu nào cũng so được với nhau.
Keo đất là gì? Hạt sét và mùn mang điện âm
- Keo đất là phần hạt cực nhỏ, dưới khoảng 0,001 mm: hạt sét và mùn (chất hữu cơ đã phân giải).
- Hạt càng nhỏ, diện tích bề mặt trên mỗi gam càng lớn: sét kaolinite khoảng 10 m²/g, sét montmorillonite tới khoảng 800 m²/g.
- Bề mặt keo mang điện tích âm là chính, nên hút và giữ các cation như nam châm giữ mạt sắt.
- Hạt cát và limon (bột) lớn hơn nhiều, gần như không mang điện: đất toàn cát giữ phân rất kém.
- Keo còn gắn các hạt đất thành viên, giúp đất tơi xốp và giữ nước tốt hơn.
Đất gồm cát, limon và sét, cộng với chất hữu cơ. Trong đó chỉ phần hạt nhỏ nhất, hạt sét và mùn, mới là keo đất. Do quá nhỏ nên một gam keo có diện tích bề mặt rất lớn, và trên bề mặt đó có vô số chỗ mang điện âm để giữ các ion mang điện dương. Hạt cát thì to, trơn và gần như trung hòa điện, nên đất càng nhiều cát, càng ít sét và mùn thì sức giữ phân càng kém. Đây là lý do cùng một bao phân, đất cát ven biển bón xong mau hết, còn đất phù sa giữ được lâu hơn.
Trao đổi cation: rễ đổi H⁺ lấy dinh dưỡng
Keo–K⁺ + H⁺ ⇌ Keo–H⁺ + K⁺
- Cation trên keo không bị khóa chết: chúng đổi chỗ được với cation trong dung dịch đất, gọi là trao đổi cation.
- Rễ thải H⁺ ra quanh rễ; H⁺ chiếm chỗ trên keo, đẩy K⁺, Ca²⁺, Mg²⁺ ra dung dịch để rễ hút.
- Bón phân kali, amoni, canxi: cation mới bám lên keo, được giữ lại thay vì trôi theo nước tưới, nước mưa.
- Dung dịch đất chỉ chứa một phần nhỏ; phần lớn cation hữu dụng nằm trên keo, làm kho dự trữ cấp dần cho cây.
- Keo giữ cation nhưng không giữ anion như nitrat NO₃⁻: đây là gốc của chuyện đất giữ phân và đất mất phân.
Chữ trao đổi trong CEC rất quan trọng: các cation bám trên keo không bị giữ chết mà luôn đổi chỗ qua lại với dung dịch đất. Khi rễ hút kali, nồng độ kali quanh rễ giảm, kali trên keo lại nhả ra bù vào; rễ còn thải ion H⁺ để đổi lấy kali, canxi, magie. Chiều ngược lại, khi bón phân, cation mới bám lên keo và được giữ lại, không trôi hết theo nước. Nhờ vậy keo đất làm việc như một kho đệm: bón vào thì cất, cây cần thì nhả. Nhưng kho này chỉ dành cho cation; các anion như nitrat không có chỗ bám nên vẫn trôi đi.
PHẦN 2
Đất nào giữ phân tốt, đất nào giữ kém
CEC phụ thuộc loại sét và lượng mùn trong đất. Cùng gọi là đất sét, đất phù sa và đất đỏ bazan giữ phân rất khác nhau.
CEC của từng loại keo: mùn đứng đầu
Sét 2:1 mang điện âm cố định ngay trong lớp tinh thể; kaolinite (sét 1:1) và oxit sắt, nhôm gần như chỉ mang điện ở mép hạt nên CEC thấp.
| Loại keo | CEC (meq/100 g) | Gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Mùn (chất hữu cơ) | 150–250, có tài liệu tới 400 | Mọi loại đất; nhiều ở tầng mặt, đất rừng |
| Vermiculite (sét 2:1) | Khoảng 150 | Có trong một số đất phù sa, lượng ít |
| Smectite, montmorillonite (sét 2:1) | Khoảng 100 | Sét trương nở, nứt nẻ khi khô; có trong phù sa |
| Illite, mica (sét 2:1) | Khoảng 30 | Khoáng chính của đất phù sa Việt Nam |
| Kaolinite (sét 1:1) | 3–15, thường khoảng 10 | Đất đỏ bazan, đất đồi phong hóa mạnh |
| Oxit sắt, oxit nhôm | Khoảng 3 | Đất đỏ, đất vàng nhiệt đới |
Không phải sét nào cũng giữ phân như nhau. Các sét loại 2:1 như smectite, vermiculite có điện tích âm nằm sẵn trong cấu trúc tinh thể nên CEC cao gấp mười lần kaolinite. Kaolinite và oxit sắt, nhôm là sản phẩm của quá trình phong hóa lâu dài dưới mưa nhiều, nắng nóng, nên chiếm ưu thế ở đất đỏ, đất đồi nhiệt đới; chúng chỉ mang ít điện ở mép hạt. Mùn đứng đầu bảng: tính trên cùng khối lượng, CEC của mùn gấp vài lần đến vài chục lần sét, nên ở đất nhiệt đới nghèo sét 2:1, mùn gần như quyết định sức giữ phân. Các con số là giá trị điển hình trong tài liệu khoa học đất, mỗi nguồn có thể lệch đôi chút.
CEC theo thành phần cơ giới: đất cát, đất thịt, đất sét
| Loại đất | CEC thường gặp (meq/100 g) | Sức giữ phân |
|---|---|---|
| Cát thuần, nghèo hữu cơ | Dưới 2–3 | Rất kém |
| Đất cát | 3–5 | Kém |
| Đất thịt | 10–15 | Trung bình |
| Đất thịt nhiều limon (bột) | 15–25 | Khá |
| Đất sét, đất thịt pha sét | 20–50 | Tốt (tùy loại sét) |
| Đất hữu cơ, đất than bùn | 50–100 | Rất tốt |
Bảng này tổng hợp từ tài liệu khuyến nông của Đại học Ohio State, Cornell và Tây Úc. Quy luật rất dễ nhớ: càng nhiều sét và mùn, CEC càng cao; càng nhiều cát, CEC càng thấp. Khoảng của đất sét rộng, từ 20 đến 50, chính vì phụ thuộc loại sét đã nói ở slide trước: đất sét giàu smectite nằm ở đầu trên, đất sét giàu kaolinite nằm ở đầu dưới. Vì vậy muốn biết chắc đất mình giữ phân tốt hay kém, nên lấy mẫu đất gửi phân tích CEC thay vì chỉ nhìn đất nặng hay nhẹ tay.
Đọc chỉ số CEC và cation trao đổi trên phiếu phân tích đất
| Chỉ tiêu (meq/100 g) | Thấp | Trung bình | Cao |
|---|---|---|---|
| CEC (thang Landon) | Dưới 5 rất thấp; 5–15 thấp | 15–25 | 25–40; trên 40 rất cao |
| Kali trao đổi K⁺ | Dưới 0,3 | 0,3–0,5 | Trên 0,5 |
| Canxi trao đổi Ca²⁺ | Dưới 5 | 5–10 | Trên 10 |
| Magie trao đổi Mg²⁺ | Dưới 0,5 | 0,5–2,5 | Trên 2,5 |
| Độ no bazơ (% CEC) | Dưới 50% | 50–75% | 75–100% |
Thang CEC của Landon được nhiều bài báo đất của Đại học Cần Thơ dùng; thang kali trao đổi và độ no bazơ lấy theo tài liệu đánh giá đất của Đại học Nông Lâm TP.HCM; thang canxi, magie theo Metson. Lưu ý các phòng thí nghiệm và bài báo ở Việt Nam không dùng chung một thang: có nơi chỉ chia ba mức, coi CEC dưới 10 là nghèo, 10–15 trung bình, trên 15 là giàu. Vì vậy khi đọc phiếu, hãy xem con số thật rồi so với cùng một thang, đừng chỉ đọc chữ cao hay thấp. Phiếu phân tích tốt còn ghi phương pháp đo, ví dụ amoni axetat pH 7 theo TCVN 8568:2010.
CEC của các nhóm đất chính ở Việt Nam
| Nhóm đất | CEC đo được (meq/100 g) | Vùng khảo sát |
|---|---|---|
| Đất cát ven biển | Dưới 5 | Lệ Thủy, Quảng Bình (97% cát) |
| Đất cát | 8,1–8,9 | Đồng Tháp |
| Đất xám bạc màu | 11,6–14,8 | Đồng Tháp |
| Đất đỏ bazan trồng cà phê | 6,2–12,9 (TB 9,9); khảo sát khác 13,6–23,8 | Di Linh – Bảo Lộc, Lâm Đồng |
| Đất đỏ bazan dưới rừng tự nhiên | 17,2–25,3 | Di Linh – Bảo Lộc, Lâm Đồng |
| Đất phù sa | 14,4–20,5; phù sa sông Hồng 12,2 | Đồng Tháp; Gia Lâm, Hà Nội |
| Đất phèn | 17,0–23,7 | Đồng Tháp |
| Đất phèn nhiễm mặn | 5,1–8,4 | Hồng Dân, Bạc Liêu |
Các con số lấy từ những nghiên cứu đã công bố trên tạp chí khoa học trong nước, mỗi dòng là một vùng khảo sát cụ thể, không đại diện cho mọi nơi cùng nhóm đất. Dù vậy bức tranh chung khá rõ: đất cát ven biển và đất phèn nhiễm mặn có CEC thấp; đất phù sa, đất phèn Đồng bằng sông Cửu Long ở mức trung bình; đất đỏ bazan dao động rất rộng tùy còn nhiều hay đã mất mùn. Đất phèn nhiễm mặn ở Bạc Liêu còn có nhiều natri trên keo, chuyện này sẽ nói kỹ ở bài sau về EC và độ mặn. Muốn biết CEC vườn mình, cách chắc nhất vẫn là gửi mẫu phân tích.
Đất đỏ bazan: nhiều sét mà vẫn dễ mất phân
- Sét của đất đỏ bazan chủ yếu là kaolinite (sét 1:1) cùng oxit sắt, nhôm: mỗi gam sét giữ được ít cation.
- Vì vậy CEC của đất bazan dựa phần lớn vào mùn; mùn giảm thì CEC giảm theo, và CEC giảm dần theo độ sâu.
- Lâm Đồng: đất dưới rừng tự nhiên CEC 17–25; đất cà phê 6–13 (TB 9,9) ở một khảo sát, 13,6–23,8 ở khảo sát khác (meq/100 g).
- Đắk Nông: đất rừng tự nhiên 20,2–22,3; đất trồng cà phê 14,2–18,7 meq/100 g.
- Đất bazan còn chua (xem bài pH đất): pH thấp làm mùn và kaolinite mang ít điện hơn, CEC thực ngoài ruộng còn thấp hơn số đo.
- Giữ và bồi mùn (tủ gốc, phân hữu cơ, cây che phủ) là cách chính để giữ sức chứa phân cho vườn cà phê, hồ tiêu, sầu riêng.
Nhiều người nghĩ đất đỏ bazan nặng tay, nhiều sét thì chắc giữ phân tốt. Thực tế sét của đất bazan là kaolinite và oxit sắt, nhôm, loại keo có CEC thấp, nên sức giữ phân của đất này phụ thuộc chủ yếu vào lớp mùn. Các khảo sát ở Lâm Đồng và Đắk Nông đều cho thấy cùng một xu hướng: đất dưới rừng tự nhiên còn nhiều mùn có CEC cao, chuyển sang trồng cà phê nhiều năm thì CEC giảm rõ. Tạp chí Khoa học Đất cũng nhận xét CEC của đất giàu kaolinite phụ thuộc vào chất hữu cơ mạnh hơn đất giàu smectite. Bài học thực tế: với vườn trên đất đỏ, giữ mùn chính là giữ kho phân.
PHẦN 3
CEC, pH, vôi và độ no bazơ
Một phần điện tích của keo thay đổi theo pH. Hiểu điều này để thấy vì sao bón vôi và bồi mùn cùng giúp đất giữ phân.
Điện tích cố định và điện tích theo pH: bón vôi làm tăng CEC
Quy tắc kinh nghiệm: mỗi 1% chất hữu cơ góp khoảng 1 meq/100 g cho mỗi đơn vị pH trên 4,5 (đất 3% hữu cơ, pH 7: khoảng 7,5 meq/100 g).
Điện tích cố định
- Có ở sét 2:1: smectite, illite, vermiculite
- Sinh ra trong tinh thể khi Al³⁺ thế chỗ Si⁴⁺, Mg²⁺ thế chỗ Al³⁺
- Không đổi khi pH đất thay đổi
- Chiếm phần lớn CEC của đất giàu sét 2:1
Điện tích thay đổi theo pH
- Có ở mùn, kaolinite, oxit sắt và nhôm
- pH tăng: các nhóm –COOH, –OH nhả H⁺, keo âm điện thêm
- Bón vôi nâng pH đất chua làm CEC tăng
- Đất chua nhiều kaolinite, oxit: CEC đo ở pH 7 cao hơn thực tế ngoài ruộng
Keo đất có hai loại điện tích. Loại cố định nằm sẵn trong tinh thể sét 2:1, sinh ra khi một nguyên tử hóa trị thấp hơn thế chỗ trong mạng tinh thể; pH đổi thế nào nó cũng không đổi. Loại thứ hai nằm ở các nhóm chức trên mùn, kaolinite và oxit: khi pH tăng, các nhóm này nhả H⁺ và mang thêm điện âm, CEC tăng; khi đất chua, chúng giữ H⁺ lại và CEC giảm. Đất đỏ, đất đồi nhiệt đới có nhiều loại keo thứ hai nên bón vôi đưa pH về mức hợp lý vừa bớt nhôm độc vừa tăng sức giữ phân. Quy tắc trong sách Building Soils for Better Crops chỉ để ước lượng nhanh, không thay số liệu phân tích.
Độ no bazơ: bao nhiêu chỗ trên keo là Ca, Mg, K
- Độ no bazơ = phần trăm CEC đang do Ca²⁺, Mg²⁺, K⁺, Na⁺ chiếm; phần còn lại là H⁺ và Al³⁺ (độ chua trao đổi).
- Đi cùng pH: khoảng 50% khi pH đất khoảng 5, gần 100% khi pH gần 7 (Oregon State).
- Thang tham khảo: dưới 50% đất thiếu bazơ; 50–75% trung bình; 75–100% đất bão hòa bazơ.
- Đất chua lâu năm: Ca, Mg bị rửa trôi, chỗ trống trên keo bị H⁺ và nhôm chiếm: kho to nhưng rỗng.
- Bón vôi, dolomite vừa nâng pH vừa đưa Ca, Mg lên keo: độ no bazơ tăng.
- CEC hữu hiệu (ECEC) = Ca + Mg + K + Na + nhôm trao đổi, đo ở pH thật của đất; hợp với đất chua nhiệt đới hơn CEC đo ở pH 7.
CEC chỉ cho biết kho to hay nhỏ; độ no bazơ cho biết trong kho đang chứa hàng tốt hay chứa đầy H⁺ và nhôm. Hai mẫu đất cùng CEC 15 có thể rất khác nhau: mẫu có độ no bazơ 80% đang chứa nhiều canxi, magie, kali; mẫu chỉ 30% thì phần lớn chỗ trên keo bị chiếm bởi H⁺ và nhôm, và đất này thường rất chua. Ở đất chua nhiệt đới, CEC đo theo phương pháp đệm pH 7 thường cao hơn sức giữ thật ngoài ruộng, nên các phòng thí nghiệm còn tính CEC hữu hiệu bằng cách cộng các cation trao đổi với nhôm trao đổi. Khi đọc phiếu, nên xem cùng lúc CEC, độ no bazơ và pH.
Cation nào bám chặt, chất nào bị rửa trôi
Al³⁺ > Ca²⁺ > Mg²⁺ > K⁺ = NH₄⁺ > Na⁺
- Keo giữ cation hóa trị cao chặt hơn: nhôm bám chặt nhất, natri lỏng nhất; đất chua lâu ngày nhôm chiếm dần chỗ của canxi, magie.
- Amoni NH₄⁺ được keo giữ; nhưng khi vi khuẩn chuyển thành nitrat NO₃⁻ thì không còn được giữ và dễ trôi.
- Nitrat NO₃⁻, sunphat SO₄²⁻ là anion, keo âm điện không giữ: mưa lớn, tưới thừa là trôi xuống sâu.
- Bo chủ yếu ở dạng axit boric H₃BO₃ không mang điện: cũng dễ rửa trôi ở đất cát, nhưng chậm hơn nitrat.
- Lân là trường hợp riêng: không giữ trên CEC mà bám vào sắt, nhôm, canxi, nên ít bị rửa trôi (xem bài pH đất).
- Đất nhiều oxit sắt, nhôm và rất chua có thêm điện tích dương, giữ được một phần anion.
Thứ tự trên công thức cho biết cation nào được keo ưu tiên giữ: cation càng nhiều điện tích thì bám càng chặt. Vì thế ở đất chua bị rửa trôi lâu năm, nhôm dần chiếm chỗ, còn canxi, magie, kali, natri lần lượt bị đẩy ra và trôi đi. Quan trọng nhất cho người bón phân là phân biệt cation và anion: kali, amoni, canxi, magie được kho CEC giữ lại, còn nitrat và sunphat thì không. Phân đạm amoni và urê lúc đầu được giữ, nhưng chỉ sau vài ngày đến vài tuần ở đất ấm ẩm, vi khuẩn đã chuyển chúng thành nitrat; nên đạm là chất dễ mất nhất trên mọi loại đất, kể cả đất có CEC cao.
Một phép tính: đất giữ được bao nhiêu kg kali, canxi mỗi hecta
- 1 ha tầng đất 0–20 cm, dung trọng 1,3 g/cm³ nặng khoảng 2.600 tấn.
- Hệ số quy đổi: 1 meq/100 g bằng 391 mg K, 200 mg Ca, 121,5 mg Mg trong mỗi kg đất.
- Vậy mỗi 1 meq/100 g trên keo tương đương khoảng 1.017 kg K, 520 kg Ca hoặc 316 kg Mg mỗi ha (tầng 0–20 cm).
- Kali trao đổi 0,3 meq/100 g (ranh giới nghèo và trung bình) ≈ 305 kg K/ha, tức khoảng 370 kg K₂O/ha nằm trên keo.
- Cùng 5% CEC là kali: đất cát CEC 3 giữ khoảng 150 kg K/ha; đất CEC 18 giữ khoảng 915 kg K/ha, gấp 6 lần.
- Đây là kho dự trữ, không phải lượng cây lấy được ngay; nhưng cho thấy đất CEC thấp không có chỗ cất phần phân bón dư.
Phép tính này giúp hình dung kho CEC lớn đến đâu. Một hecta lớp đất mặt dày 20 cm nặng khoảng 2.600 tấn, nên chỉ một phần mười meq kali trên mỗi 100 gam đất cũng đã tương đương hơn một trăm kg kali mỗi hecta. Sách thực hành Khoa học đất của Đại học Kansas State làm phép tính tương tự cho canxi. Hai ví dụ cuối dùng chung giả định kali chiếm 5% CEC để so sánh: đất cát CEC 3 chỉ cất được khoảng một phần sáu so với đất CEC 18. Số trên phiếu phân tích là lượng đang nằm trên keo; cây lấy dần qua cả vụ, nên không dùng con số này để cắt hẳn phân kali.
Bón phân theo CEC: đất cát khác đất sét
Đất CEC thấp (cát, bạc màu, nghèo mùn)
- Chia nhỏ đạm, kali thành nhiều lần; bón lượng lớn một lần dễ trôi
- Tưới đủ ẩm, tránh tưới thừa ngay sau khi bón
- Cần ít vôi để nâng pH nhưng pH tụt nhanh: đo và bón vôi thường hơn
- Hợp bón qua nước tưới nhỏ giọt, phun lá bổ sung
- Dễ thiếu kali, magie; ưu tiên bồi mùn
Đất CEC cao (sét, phù sa, nhiều mùn)
- Giữ được nhiều K, Ca, Mg; bón ít lần hơn vẫn ít mất
- Cần nhiều vôi hơn để đổi cùng một bậc pH
- pH ổn định lâu, ít phải bón vôi lại
- Vẫn mất nitrat như đất cát khi mưa lớn: CEC không giữ NO₃⁻
Cornell khuyên rõ: với đất cát, bón một lần lượng lớn cation như kali dễ mất nhiều do rửa trôi, bón nhiều lần mỗi lần ít thì tốt hơn. Đất CEC thấp cũng có ít sức đệm, nên cần ít vôi để nâng pH nhưng pH lại tụt nhanh và phải bón vôi thường hơn; đất CEC cao thì ngược lại, cần nhiều vôi hơn nhưng giữ pH lâu. Bà con tự pha phân từ hoạt chất gốc như kali nitrat, MKP, canxi nitrat thì trên đất cát càng nên chia nhỏ liều theo nhiều lần tưới, vì đất không có kho để cất phần dư. Riêng đạm dạng nitrat, đất nào cũng không giữ được, nên chia lần bón đạm là nguyên tắc chung.
Cải tạo đất cát, đất bạc màu: tăng CEC bằng chất hữu cơ
- Mùn có CEC gấp nhiều lần sét: mỗi 1% chất hữu cơ góp khoảng 2–2,5 meq/100 g (Franzmeier 1990; sách SARE).
- Bón phân xanh trên đất thoái hóa: CEC từ 12,6 lên 18,2 meq/100 g (tổng hợp của Nguyễn Tử Siêm, Thái Phiên).
- Vườn bưởi Hậu Giang có bón phân hữu cơ: CEC 22,1, vườn không bón 19,0 meq/100 g (tầng 0–20 cm).
- Đất cát Quảng Bình (thí nghiệm chậu): trộn 10% đất sét và 1% phân rơm, CEC từ dưới 1 lên khoảng 11 meq/100 g.
- Than sinh học: thí nghiệm hồ tiêu Đắk Lắk tăng CEC khoảng một phần ba; tổng hợp quốc tế thấy hiệu quả nhỏ, rõ ở đất cát chua.
- Đất chua: bón vôi đưa pH về mức hợp lý cũng làm tăng CEC của mùn và kaolinite.
Với đất cát, đất bạc màu, không thể thay thành phần cát của đất, nhưng có thể tăng phần keo, và cách thực tế nhất là bồi mùn. Các nghiên cứu trong nước cho thấy phân xanh, phân hữu cơ làm CEC tăng rõ; thí nghiệm ở Quảng Bình còn trộn thêm đất sét và phân rơm vào đất cát, nhưng đó là thí nghiệm trong chậu, ngoài đồng tốn công hơn nhiều. Than sinh học có kết quả tốt ở một số thí nghiệm, nhưng phân tích gộp nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy tác dụng lên CEC nhỏ và không đều, chủ yếu thấy ở đất cát, đất chua. Bồi mùn là việc của nhiều vụ: tủ gốc, trả lại tàn dư, phân chuồng hoai, cây che phủ, và không để đất trống phơi nắng.
Hiểu sai về CEC và tỷ lệ Ca : Mg : K lý tưởng
- Thuyết tỷ lệ lý tưởng (Ca 65%, Mg 10%, K 5% CEC) có từ năm 1945, nhưng nhiều thí nghiệm không chứng minh được.
- Tổng hợp nghiên cứu (Kopittke và Menzies 2007; Culman 2021): năng suất như nhau trong một khoảng tỷ lệ rất rộng.
- Iowa State: tỷ lệ Ca : Mg từ 0,5 : 1 đến 50 : 1 không làm giảm năng suất. Cần xem từng chất có đủ không, không phải tỷ lệ.
- Hiểu sai: đất đỏ, đất sét là giữ phân tốt. Đất đỏ bazan nhiều kaolinite, CEC chủ yếu nhờ mùn.
- Hiểu sai: đất CEC cao thì không mất đạm. Keo không giữ nitrat; mưa lớn vẫn rửa trôi.
- Hiểu sai: rải than sinh học, phân hữu cơ một lần là CEC tăng ngay. Bồi mùn cần nhiều vụ liên tục.
Có một cách bón phân được quảng bá khá nhiều là đưa canxi, magie, kali về đúng tỷ lệ lý tưởng trên CEC, ví dụ 65% canxi, 10% magie, 5% kali. Các tổng hợp nghiên cứu của nhiều trường đại học kết luận cách này không có cơ sở: trong khoảng tỷ lệ thường gặp ở đất, năng suất không phụ thuộc vào tỷ lệ mà phụ thuộc vào việc từng chất có đủ hay không, và cố chỉnh tỷ lệ chỉ làm tốn tiền phân. Vì vậy đọc phiếu phân tích, hãy so từng chất kali, canxi, magie với ngưỡng thiếu đủ. Ba hiểu sai còn lại đều xoay quanh một điểm: CEC là kho chứa cation, phụ thuộc loại sét và mùn, không giữ đạm nitrat và không đổi nhanh trong một vụ.
Tóm tắt bài học về CEC và keo đất
- CEC là sức giữ cation (K⁺, NH₄⁺, Ca²⁺, Mg²⁺) của keo đất, đo bằng meq/100 g; keo là hạt sét và mùn mang điện âm.
- Mùn có CEC cao nhất; sét 2:1 cao, kaolinite và oxit thấp. Đất cát chỉ 3–5, đất sét 20–50 meq/100 g.
- Đất đỏ bazan nhiều kaolinite nên CEC dựa vào mùn; mất mùn là mất sức giữ phân.
- Keo không giữ nitrat, sunphat: đất nào cũng có thể mất đạm khi mưa lớn, tưới thừa.
- Đất CEC thấp: chia nhỏ lần bón, bón vôi ít mà thường; tăng CEC chủ yếu bằng bồi mùn và giữ pH hợp lý.
CEC giải thích vì sao cùng một công thức phân bón lại cho kết quả khác nhau trên đất cát và đất phù sa: đất có kho chứa lớn hay nhỏ quyết định phân được giữ lại hay trôi mất. Hãy biết CEC vườn mình qua phiếu phân tích, chọn cách chia lần bón cho hợp, và coi việc bồi mùn là đầu tư cho sức giữ phân lâu dài. Bài trước về pH đất đã cho thấy pH và CEC đi cùng nhau qua độ no bazơ và việc bón vôi. Bài sau trong khóa nói về EC và độ mặn: đọc chỉ số EC và pha dung dịch phân bón an toàn.
Trắc nghiệm cuối bài
5 câu hỏi về nội dung bài này. Trả lời đúng cả 5 câu để nhận một phần quà ngẫu nhiên, gửi kèm đơn hàng kế tiếp của bạn tại Chelate Asia (quà giữ 60 ngày). Mỗi bài được làm tối đa 3 lần.
Slide kiến thức khác
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Nguyên lý tổng hợp sinh khối và trao đổi chất ở cây trồng
18 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Đạm (N): dinh dưỡng khởi đầu của sự sống
22 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Lân (P): phát triển rễ và hoa
25 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Kali (K): kích hoạt enzyme, vận chuyển đường
25 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Canxi (Ca): giúp cây cứng cáp, bền vững
21 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Magie (Mg): trung tâm của diệp lục
21 slide · có trắc nghiệm