pH đất và độ hữu dụng của dinh dưỡng: bao nhiêu là tốt?
Ban Kỹ thuật Chelate Asia 19 slide khoảng 24 phút 5 câu trắc nghiệm
pH đất bao nhiêu là tốt, vì sao bón phân đầy đủ mà cây vẫn vàng lá, còi rễ? Phần lớn cây trồng hút dinh dưỡng tốt nhất khi pH đất khoảng 6,0–7,5: đất chua dưới 5,5 thì nhôm tan ra hại rễ và khóa lân, đất kiềm trên 7,5 thì sắt, kẽm, mangan, bo khó tan dù đất có đủ. Bài này dành cho nhà vườn và nhân viên tư vấn: cách đọc pH H₂O và pH KCl, bảng hữu dụng của từng chất theo pH, phân nào làm đất chua thêm (các hoạt chất gốc như amoni sunphat, urê) và phân nào không, cách bón vôi đúng lượng theo loại đất và cách hạ pH đất kiềm. Học xong, bạn biết chỉnh pH trước rồi mới bón phân để không mất tiền phân.
DINH DƯỠNG CÂY TRỒNG CĂN BẢN
pH đất
Đất chua, đất kiềm và lượng phân cây hút được
pH đất là gì? Một thang đo, mỗi bậc chênh mười lần
pH = −log[H⁺]
- pH đo nồng độ ion H⁺ trong dung dịch đất: pH 7 là trung tính, dưới 7 là chua, trên 7 là kiềm.
- Thang pH là thang logarit, mỗi bậc chênh 10 lần: đất pH 5 chua gấp 10 lần đất pH 6 và gấp 100 lần đất pH 7.
- Đất trên thế giới có pH từ dưới 2 đến hơn 11; phần lớn cây trồng lớn tốt nhất ở pH gần trung tính, khoảng 6,0–7,5.
- Một số ít cây ưa đất chua, ví dụ việt quất (pH 4,5–5,5); vài cây chịu được đất kiềm.
- pH không phải là lượng phân trong đất. pH quyết định phân đã bón có tan ra và có ở dạng rễ hút được hay không.
Nhiều nhà vườn đo pH rồi để đó vì nghĩ con số 5 với 6 chỉ lệch nhau một ít. Thực ra thang pH là thang logarit: lệch một bậc là lượng ion H⁺ chênh mười lần, lệch hai bậc là một trăm lần. Vì vậy một thay đổi nhỏ trên bút đo lại đổi hẳn môi trường hóa học quanh rễ: nhôm tan hay không tan, lân bị khóa hay được tự do, vi sinh vật có hoạt động hay không. Hãy xem pH như công tắc tổng của bộ phân bón: công tắc sai thì phân bón vào không phát huy được.
pH đất bao nhiêu là tốt? Phân cấp pH và đất Việt Nam nằm ở đâu
| pH (đo trong nước) | Phân cấp theo USDA | Thường gặp |
|---|---|---|
| Dưới 3,5 | Cực chua | Đất phèn hoạt động nặng |
| 3,5–4,4 | Chua cực mạnh | Đất phèn (TB 4,0), đất xám bạc màu (TB 4,4) |
| 4,5–5,0 | Chua rất mạnh | Đất đỏ bazan Tây Nguyên (TB 4,7); nhôm bắt đầu độc |
| 5,1–5,5 | Chua mạnh | Đất đỏ, đất phù sa (TB 5,1); lúa còn chịu được |
| 5,6–6,0 | Chua vừa | Chấp nhận được cho nhiều cây |
| 6,1–6,5 | Chua nhẹ | Đẹp cho phần lớn cây trồng |
| 6,6–7,3 | Trung tính | Đẹp cho phần lớn cây trồng |
| 7,4–8,4 và trên 8,4 | Kiềm nhẹ, kiềm vừa, kiềm mạnh | Đất cát ven biển, đất mặn; thiếu Fe, Zn, Mn |
Bảng phân cấp lấy theo Sổ tay điều tra đất của USDA, đo pH trong nước. Cột bên phải ghi giá trị trung bình pH H₂O của các nhóm đất Việt Nam theo khảo sát trong TCVN 7377:2004 và các nghiên cứu ở Tây Nguyên: đất phèn, đất xám, đất đỏ, đất phù sa đều nằm trong vùng chua mạnh đến chua cực mạnh, chỉ đất cát ven biển và đất mặn lệch sang kiềm. Thang đánh giá dùng trong giáo trình khoa học đất Việt Nam chia nhỏ hơn một chút (rất chua dưới 4; chua 4,1–4,5; chua vừa 4,6–5,0; chua ít 5,1–5,5; gần trung tính 5,6–6,5; trung tính 6,6–7,0; kiềm yếu 7,1–7,5; kiềm 7,6–8,0; kiềm mạnh trên 8) nhưng cùng một ý: hai bậc 6,1–7,3 là vùng thuận lợi nhất.
Đo pH đất: pH H₂O, pH KCl và cách lấy mẫu
- Một mẫu đất có hai con số: pH H₂O (độ chua hiện tại, lắc đất với nước) và pH KCl (độ chua trao đổi, lắc với dung dịch KCl 1 mol/l).
- Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 5979 (theo ISO 10390) dùng tỷ lệ đất : dung dịch 1 : 5; nhiều phòng thí nghiệm khác dùng 1 : 1 hoặc 1 : 2,5.
- pH KCl thường thấp hơn pH H₂O: khảo sát đất Việt Nam (TCVN 7377:2004) chênh trung bình 0,6–0,9 đơn vị tùy nhóm đất.
- Pha càng loãng số pH càng cao (1 : 5 cao hơn 1 : 1); đo trong dung dịch muối thấp hơn trong nước 0,5–1,0. Đọc kết quả phải biết đo theo cách nào.
- Bút đo, máy cầm tay: hiệu chuẩn bằng dung dịch chuẩn trước khi đo và ghi rõ tỷ lệ đất : nước; giấy quỳ chỉ cho con số thô.
- Lấy mẫu tầng 0–15/20 cm ở nhiều điểm trộn chung; pH dao động 0,3 hay hơn trong năm, thấp nhất ngay sau bón phân nên tránh lấy mẫu lúc đó.
Sai lầm hay gặp nhất khi đọc kết quả phân tích là so pH KCl của phòng thí nghiệm với ngưỡng viết cho pH nước, hoặc ngược lại. Khuyến cáo bón vôi của Cục Trồng trọt cho lúa và các quy trình cây lâu năm ở Việt Nam đều ghi theo pH KCl, trong khi bút đo cầm tay cho pH nước; cùng một mẫu, số pH KCl thấp hơn gần một bậc. Bút đo rẻ tiền cắm thẳng vào đất cho kết quả rất lệch khi đất khô hay nhiều muối, nên muốn có số tin được hãy lắc đất với nước cất theo đúng tỷ lệ rồi đo, và luôn hiệu chuẩn máy bằng dung dịch chuẩn. Lấy mẫu đại diện quan trọng không kém: một ruộng nên lấy nhiều điểm theo đường chéo, bỏ chỗ vừa bón phân, bón vôi.
PHẦN 2
pH quyết định cây hút được gì
Cùng một lượng phân, đất chua và đất kiềm cho cây hút được lượng rất khác nhau. Vùng pH 6,0–7,5 là nơi nhiều chất nhất cùng ở dạng hữu dụng.
Bảng hữu dụng theo pH: hai đầu thang, mỗi đầu khóa một nhóm chất
Vùng 6,0–7,5 nhiều chất nhất cùng hữu dụng. Đất chua khóa lân, canxi, magie, molipden và thả nhôm; đất kiềm khóa lân và các vi lượng kim loại.
| Chất dinh dưỡng | Đất chua (pH dưới 5,5) | Đất kiềm (pH trên 7,5) |
|---|---|---|
| Đạm (N) | Nitrat hóa chậm, gần bằng 0 dưới pH 5 | Nitrat hóa nhanh nhất ở pH 7–8 |
| Lân (P) | Bị sắt, nhôm cố định | Kết tủa với canxi, magie |
| Canxi, magie (Ca, Mg) | Thường thiếu, bị rửa trôi | Thường đủ |
| Sắt, mangan, kẽm, đồng, bo | Dễ tan, có thể thừa đến độc (Mn, B) | Giảm mạnh; thiếu Fe, Zn, Mn, B |
| Molipden (Mo) | Thiếu | Dễ tan hơn khi pH tăng |
| Nhôm (Al) | Tan ra dưới pH 5,0–5,5, độc rễ | Không tan, không hại |
Bảng này tóm lại sơ đồ nổi tiếng của Truog (1946) vẽ độ rộng dải hữu dụng của 11 chất theo pH, với vùng thuận lợi nhất quanh 6,5. Cần hiểu đúng giá trị của nó: đây là xu hướng để nhớ, không phải công thức tính. Tổng quan năm 2023 trên tạp chí Plant and Soil đã chỉ ra sơ đồ có nhiều ngoại lệ và không dùng được để dự đoán lượng chất cây hút từ pH; lượng chất hữu dụng thật phải lấy từ phân tích đất. Điều chắc chắn là ở hai đầu thang, mỗi đầu có một nhóm chất bị khóa: đất chua khóa lân, canxi, magie, molipden và thả nhôm, mangan ra gây độc; đất kiềm khóa lân cùng sắt, kẽm, mangan, đồng, bo.
Đất chua: nhôm tan ra, rễ cùi, bón lân mà cây vẫn thiếu lân
- Dưới pH khoảng 5,0–5,5, nhôm Al³⁺ trong khoáng sét tan ra. Rễ gặp nhôm bị ngắn, dày, cùi, hút nước và dinh dưỡng kém.
- Rễ hư vì nhôm làm cây thiếu lân dù đất có lân; phân tích lá thường thấy thiếu lân, canxi, magie.
- Lân bón vào bị sắt, nhôm cố định thành dạng không tan; mangan Mn²⁺ tan nhiều có thể gây độc.
- Canxi, magie, molipden, nitrat thường thiếu; vi khuẩn nitrat hóa gần ngừng dưới pH 5, đạm amoni chậm chuyển thành nitrat.
- Nhôm tan phản ứng với nước sinh thêm H⁺, đất càng chua; đất càng chua nhôm càng tan: vòng xoáy tự tăng.
- Ví dụ của NRCS: ngô ở pH 4,7 chỉ đạt 34% năng suất so với pH 6,8, ở pH 5,7 đạt 83%. Lúa chịu chua tốt hơn, chưa cần vôi khi pH từ 5,5.
Thủ phạm chính trên đất chua không phải ion H⁺ mà là nhôm. Khi pH tụt xuống dưới khoảng 5,0–5,5, nhôm trong khoáng sét tan ra thành Al³⁺ và bám vào đầu rễ, làm rễ ngừng dài, phình cùi và mất khả năng hút nước, hút lân, canxi. Vì thế cây trên đất chua hay có bộ lá thiếu lân, thiếu canxi dù phân tích đất vẫn còn hai chất này: vấn đề nằm ở bộ rễ không hút được. Mức nhạy cảm tùy cây; bảng năng suất tương đối của NRCS cho thấy ngô, đại mạch, cỏ alfalfa sụt rất mạnh dưới pH 5, trong khi lúa nước và việt quất chịu chua tốt hơn nhiều.
Đất phèn, đất đỏ, đất xám: vì sao đất Việt Nam chua và chua thêm
- Đất phèn ĐBSCL khoảng 1,6 triệu ha (Đồng Tháp Mười, Tứ giác Long Xuyên, bán đảo Cà Mau): tầng pyrit FeS₂ gặp không khí sinh axit sunfuric.
- Khảo sát TCVN 7377:2004: pH H₂O trung bình đất phèn 4,0; đất xám bạc màu 4,4; đất đỏ 5,1; đất phù sa 5,1: các nhóm đất chính đều ở vùng chua.
- Đất đỏ bazan trồng cà phê Tây Nguyên: pH H₂O trung bình 4,7, pH KCl 4,1; sau 25 năm canh tác pH KCl giảm thêm 0,58 đơn vị (WASI).
- Chua thêm vì: mưa nhiều rửa trôi Ca²⁺, Mg²⁺; đạm amoni, urê nitrat hóa sinh H⁺; cây lấy đi cation; chất hữu cơ phân giải sinh axit.
- Đất cát, ít hữu cơ chua nhanh hơn đất sét vì sức đệm thấp; tăng chất hữu cơ là tăng sức đệm cho đất.
Khí hậu nhiệt đới mưa nhiều đã rửa trôi canxi, magie khỏi đất Việt Nam hàng nghìn năm, nên phần lớn đất đồi núi và đất phù sa cũ vốn đã chua. Đất phèn còn một nguồn axit riêng: tầng pyrit hình thành dưới nước mặn, khi bị đào, phơi khô hay hạ mực nước sẽ oxy hóa thành axit sunfuric, kéo pH xuống dưới 4 và giải phóng nhôm, sắt rất độc. Canh tác làm chua thêm: mỗi vụ cây mang đi canxi, kali, magie; phân đạm amoni và urê khi nitrat hóa sinh ion H⁺; đất đỏ bazan trồng cà phê ở Tây Nguyên đã mất hơn nửa bậc pH KCl sau 25 năm. Đất càng ít sét, ít hữu cơ thì càng ít sức đệm, nên đất cát pha xuống pH nhanh hơn nhưng cũng cần ít vôi hơn để kéo lên.
Đất kiềm, đất vôi, đất mặn: có đủ chất mà cây vẫn thiếu
- Trên pH 7,5, sắt, kẽm, mangan, đồng, bo giảm hữu dụng mạnh; vàng lá gân xanh ở lá non do thiếu sắt hay gặp trên đất nhiều vôi.
- Lân kết tủa với canxi, magie thành dạng khó tan; cây thiếu lân dù bón nhiều.
- Urê và phân đạm amoni rải trên mặt đất kiềm dễ mất đạm dạng khí amoniac NH₃; nên vùi hoặc tưới ngay sau bón.
- Đất cát ven biển, đất mặn Việt Nam có nơi pH H₂O tới 8,5–9,0 (TCVN 7377:2004): kiềm đi cùng muối, cây vừa thiếu vi lượng vừa bị stress muối.
- Molipden là ngoại lệ: pH càng cao càng dễ tan.
- Xử lý: vi lượng dạng chelate bền ở pH cao hoặc phun lá, lân bón gần rễ, thêm hữu cơ; hạ pH đất vôi rất khó và tốn kém.
Đất kiềm có nghịch lý là phân tích tổng số thấy đủ sắt, kẽm, mangan nhưng cây vẫn thiếu, vì ở pH cao các kim loại này chuyển thành oxit, hydroxit và cacbonat không tan. Triệu chứng điển hình là lá non vàng nhưng gân còn xanh do thiếu sắt trên đất nhiều vôi. Lân cũng bị kết tủa với canxi thành dạng khó tan. Với đạm, urê rải mặt trên đất kiềm thủy phân nhanh và thất thoát dạng khí amoniac, nên phải vùi hoặc tưới ngay. Cách thực tế nhất không phải cố hạ pH cả ruộng mà là đưa dinh dưỡng vào dạng cây hút được: vi lượng chelate bền ở pH cao, phun lá, bón lân tập trung gần rễ và tăng chất hữu cơ.
Lân và pH: bị cố định ở hai đầu, tốt nhất ở 6,0–6,5
H₂PO₄⁻ ⇌ HPO₄²⁻ + H⁺
- Đất chua: lân gắn với sắt, nhôm thành hợp chất không tan; dưới pH 6,0 lân đã bắt đầu bị khóa bởi Fe, Al.
- Đất kiềm trên 7,0: lân kết tủa với canxi, magie thành canxi photphat khó tan.
- Lân hữu dụng cao nhất khoảng pH 6,0–6,5 với cây trồng cạn (Arkansas); Penn State khuyên giữ pH 5,5–6,8 để lân hiệu quả.
- Rễ hút chủ yếu dạng H₂PO₄⁻, dạng chiếm ưu thế khi pH dưới 7,2; trên 7,2 chuyển dần sang HPO₄²⁻ rễ hút kém hơn.
- Đất chua: bón vôi trước rồi bón lân; bón theo hàng, hốc gần rễ để giảm tiếp xúc với Fe, Al; lân nung chảy có tính kiềm hợp đất chua.
- Phun lân qua lá (MKP, KH₂PO₄) bỏ qua rào cản cố định của đất nhưng chỉ bổ sung lượng nhỏ, không thay bón gốc.
Lân là chất chịu ảnh hưởng của pH rõ nhất vì nó bị cố định ở cả hai đầu thang. Trong đất chua, ion photphat gặp sắt, nhôm hòa tan và kết tủa thành photphat sắt, nhôm không tan; trong đất kiềm, nó gặp canxi và thành canxi photphat khó tan. Khoảng pH 6,0–6,5 là nơi cả hai kẻ bắt lân đều yếu, nên lân tự do nhiều nhất. Về dạng ion, rễ hút H₂PO₄⁻ dễ hơn HPO₄²⁻, và H₂PO₄⁻ chiếm ưu thế khi pH dưới 7,2. Nhà vườn trên đất chua nên bón vôi trước vài tuần rồi mới bón lân, bón tập trung gần rễ thay vì rải đều để lân ít tiếp xúc với sắt, nhôm; lân nung chảy có tính kiềm và chứa canxi, magie là lựa chọn hợp đất chua.
Vi lượng và pH: sắt, kẽm giảm mạnh khi đất kiềm, thừa khi đất chua
- Trừ molipden, vi lượng giảm hữu dụng khi pH vượt 7,5; đồng, kẽm, bo tăng hữu dụng khi pH giảm đến 5,0–5,5 (Nebraska).
- Đất chua 4,5–6,5: mangan, sắt, bo, đồng, kẽm dễ tan nhất; đất chua hóa nhanh có thể ngộ độc mangan, bo (Victoria, Úc).
- Bón vôi quá tay làm pH vọt lên: thiếu mangan sau bón vôi thừa (NC State), thiếu kẽm ở lúa khi nâng pH quá 6,2 (LSU).
- Đất kiềm: vi lượng dạng sunphat bón vào đất bị khóa nhanh; chọn chelate bền ở pH cao hoặc phun lá (khóa Vi lượng và chelate nói kỹ).
- Nhu cầu bổ sung đổi theo pH: đất chua cần molipden, ít cần sắt, mangan; đất kiềm cần sắt, kẽm, mangan, bo.
Vi lượng kim loại đi ngược chiều với lân và canxi: càng chua càng dễ tan. Vì vậy trên đất chua, bón thêm sắt, mangan thường vô ích và còn có thể gây độc mangan; chất thiếu thật trên đất chua là molipden, canxi, magie. Ngược lại trên đất kiềm, sắt, kẽm, mangan, bo bị khóa gần hết, và dạng muối sunphat bón vào đất cũng nhanh chóng biến thành dạng không tan, nên phải dùng chelate có khoảng pH bền phù hợp hoặc phun lá. Bón vôi cũng là một cách nâng pH đột ngột: nhiều ruộng thiếu mangan, thiếu kẽm xuất hiện ngay sau một đợt bón vôi quá tay.
Phân bón nào làm đất chua thêm, phân nào không
Số càng lớn, phân càng làm chua đất. Mỗi kg N dạng amoni hay urê cần khoảng 1,8 kg CaCO₃ để bù lại; amoni sunphat tới 5,4 kg (Kansas State, Nebraska).
| Phân bón | Tác động lên pH đất | kg CaCO₃ để trung hòa 100 kg phân |
|---|---|---|
| Amoni sunphat (NH₄)₂SO₄ | Làm chua mạnh | 110 |
| Urê (NH₂)₂CO | Làm chua | 84 |
| DAP (NH₄)₂HPO₄ | Làm chua | 70 |
| Amoni nitrat NH₄NO₃ | Làm chua | 59 |
| MAP NH₄H₂PO₄ | Làm chua | 58 |
| Kali clorua, kali sunphat, supe lân | Gần trung tính | Khoảng 0 |
| Canxi nitrat Ca(NO₃)₂ | Kiềm nhẹ | Tương đương bón thêm 20 kg CaCO₃ |
| Lân nung chảy, vôi, dolomite | Nâng pH | Có tính kiềm |
Phân đạm chứa amoni và urê đều làm chua đất vì khi vi khuẩn chuyển amoni thành nitrat, mỗi ion NH₄⁺ thải ra hai ion H⁺. Amoni sunphat chua mạnh nhất vì ngoài amoni còn mang gốc sunphat; canxi nitrat và natri nitrat ngược lại hơi kiềm. Bảng lấy từ tài liệu khuyến nông Đại học Maryland, quy đổi về lượng CaCO₃ cần để trung hòa 100 kg phân; kali nitrat các tài liệu không thống nhất nên không đưa vào bảng. Theo Oregon State, mỗi 110 kg N dạng amoni bón trên một hecta trong năm hạ pH khoảng 0,1 đơn vị, nghĩa là thâm canh đạm vài năm là mất nửa bậc pH. Nhà vườn chọn phân từ hoạt chất gốc nên biết tính này: đất đã chua thì cân nhắc canxi nitrat, lân nung chảy; đất kiềm thì amoni sunphat lại có lợi.
Nâng pH đất chua: bón vôi đúng cách
- Vôi trung hòa H⁺, kết tủa nhôm hòa tan và cấp canxi (dolomite thêm magie). Vôi là chất cải tạo đất, không thay phân bón.
- Lượng vôi không chỉ theo pH mà theo sức đệm: đất sét, nhiều hữu cơ cần nhiều vôi hơn đất cát để tăng cùng một bậc pH.
- Hai mẫu đất cùng pH có thể cần lượng vôi khác hẳn nhau; không thể tính vôi chính xác chỉ từ pH (Kansas State, NC State).
- Vôi tan chậm: bột càng mịn tác dụng càng nhanh, nhưng dù mịn vẫn cần vài tháng (Penn State): bón trước trồng, trộn đều tầng đất mặt.
- Không bón vôi cùng lúc với phân khác; quy trình cây lâu năm Bình Thuận (ca cao): bón vôi 1 lần/năm đầu mùa mưa, tách riêng các loại phân.
- Mục tiêu vừa đủ: đưa về 5,5–6,5 cho đa số cây; lúa không cần vôi khi pH từ 5,5 và không nâng quá 6,2; thừa vôi gây thiếu Mn, Zn.
Bón vôi là biện pháp rẻ và hiệu quả nhất để chữa đất chua, nhưng cách bón quyết định kết quả. Vôi chỉ tác dụng nơi nó chạm vào đất, nên phải trộn đều vào tầng mặt chứ không rải lên mặt rồi để đó; phản ứng cần nước và thời gian, nên bón trước trồng vài tháng. Lượng vôi phụ thuộc sức đệm: đất sét và đất nhiều hữu cơ giữ nhiều axit dự trữ nên cần nhiều vôi hơn đất cát để nâng cùng một bậc pH, và hai ruộng cùng pH 5,0 có thể cần lượng vôi gấp đôi nhau. Cuối cùng, nâng vừa đủ: vượt quá 6,5 là bắt đầu khóa kẽm, mangan, sắt, bo.
Các loại vôi: sức trung hòa so với bột đá vôi bằng 100
Cùng 100 kg, vôi nung mạnh gần gấp đôi bột đá vôi: đổi loại vôi thì phải tính lại lượng theo CCE (sức trung hòa tương đương CaCO₃).
| Vật liệu | Công thức | CCE (%) | Lưu ý khi dùng |
|---|---|---|---|
| Bột đá vôi (vôi nông nghiệp) | CaCO₃ | 100 | An toàn, tan chậm, rẻ; càng mịn càng nhanh |
| Dolomite | CaMg(CO₃)₂ | 100–109 | Thêm magie; hợp đất chua thiếu Mg |
| Vôi tôi | Ca(OH)₂ | 120–136 | Tác dụng nhanh, ăn da; dễ bón quá tay |
| Vôi nung (vôi sống) | CaO | 150–179 | Mạnh nhất, nóng khi gặp nước; cẩn thận |
| Xỉ canxi silicat | CaSiO₃ | Theo nhãn | Nâng pH kèm silic (xem bài Silic) |
| Lân nung chảy | Ca, Mg photphat và silicat | Có tính kiềm | Vừa cấp lân, Ca, Mg; hợp đất chua |
| Thạch cao | CaSO₄·2H₂O | 0, không nâng pH | Cấp Ca, S; cải tạo đất mặn kiềm, không thay vôi |
CCE là sức trung hòa axit so với CaCO₃ tinh khiết. Bột đá vôi nghiền là chuẩn 100; dolomite nhỉnh hơn vì magie nhẹ hơn canxi; vôi tôi và vôi nung mạnh hơn nhiều vì không còn gốc cacbonat, nhưng ăn da, sinh nhiệt và rất dễ bón quá tay, nên trong trồng trọt nên ưu tiên bột đá vôi hoặc dolomite. Chất lượng thực tế còn tùy độ mịn và độ tinh khiết ghi trên nhãn: bột càng mịn phản ứng càng nhanh. Thạch cao hay bị nhầm là vôi vì cùng chứa canxi, nhưng nó là muối trung tính, không nâng pH, chỉ dùng để cấp canxi, lưu huỳnh và đẩy natri khỏi đất mặn kiềm.
Lượng vôi tham khảo ở Việt Nam và ba sai lầm hay gặp
- Lúa sạ ĐBSCL (Cục Trồng trọt và BVTV 2025): pH KCl 4,0–5,0 bón 200–300 kg CaO/ha; pH KCl dưới 4,0, đất phèn 400–500 kg/ha, bón lót.
- Cây lâu năm (quy trình Bình Thuận 2025): đất pH KCl dưới 5 bón 1–2 tấn vôi bột/ha ở lần bừa cuối; duy trì 0,5–1 tấn/ha/năm đầu mùa mưa.
- Quy đổi: 100 kg CaO tương đương khoảng 179 kg bột đá vôi hoặc 165–180 kg dolomite; đổi loại vôi phải tính lại theo CCE.
- Sai lầm 1: bón vôi chỉ theo pH, không xét đất sét hay đất cát: đất cát bị thừa vôi, đất sét lại thiếu.
- Sai lầm 2: trộn vôi với urê, DAP hay phân chuồng rồi bón cùng lúc: mất đạm bay hơi, lân kết tủa.
- Sai lầm 3: coi vôi là phân, năm nào cũng bón mà không đo pH: pH vọt lên, cây thiếu Mn, Zn, Fe, B.
Hai con số tham khảo trên lấy từ quy trình chính thức: quy trình lúa chất lượng cao phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long của Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, và quy trình 17 cây trồng lâu năm của Sở Nông nghiệp và Môi trường Bình Thuận; cả hai đều ghi theo pH KCl. Lưu ý quy trình lúa tính bằng CaO, nếu dùng bột đá vôi hay dolomite phải nhân lên theo CCE. Ba sai lầm liệt kê trên đều rất phổ biến: bón vôi theo cảm tính, bón chung với phân và bón đều hàng năm không đo lại. Nguyên tắc đơn giản là đo pH trước, bón vôi riêng một đợt, cách phân bón vài tuần, rồi đo lại ở vụ sau trước khi quyết định bón tiếp.
Hạ pH đất kiềm: chậm và khó hơn nâng
- Lưu huỳnh nguyên tố (S): vi khuẩn Thiobacillus oxy hóa thành axit sunfuric, hạ pH từ từ; cần đất ấm, ẩm, thoáng; phản ứng trọn vẹn mất tới 2 năm.
- Tham khảo Oregon State: hạ một loại đất từ pH 6,5 xuống 5,4 cần 1,2–1,7 tấn S/ha, không quá 3,4 tấn/ha mỗi lần; đất sét cần nhiều hơn đất cát.
- Phân chua sinh lý: amoni sunphat làm chua mạnh nhất; mỗi 110 kg N dạng amoni/ha/năm hạ khoảng 0,1 đơn vị pH (Oregon State).
- Thạch cao CaSO₄ không hạ pH; nó chỉ thay Na⁺ bằng Ca²⁺ để cải tạo đất mặn kiềm.
- Đất có vôi tự do (CaCO₃) hầu như không hạ được pH toàn ruộng: tập trung chỉnh pH vùng gốc và nước tưới; dùng chelate, phun lá.
- Thử trên diện nhỏ, đo lại pH sau vài tháng rồi mới mở rộng; hạ pH luôn chậm hơn nâng pH.
Nâng pH chỉ cần bón vôi; hạ pH khó hơn nhiều vì phải sinh ra axit ngay trong đất. Cách bền nhất là lưu huỳnh nguyên tố, được vi khuẩn Thiobacillus oxy hóa dần thành axit sunfuric; quá trình cần đất ấm, ẩm, thoáng khí và mất một đến hai năm mới trọn vẹn, nên không có chuyện hạ pH trong một vụ. Phân chua sinh lý như amoni sunphat chỉ hạ từ từ vài phần mười đơn vị mỗi năm. Hai điều cần nhớ: thạch cao không hạ pH dù nhiều người nghĩ vậy, và đất có vôi tự do gần như không hạ được pH cả ruộng vì cacbonat trung hòa mọi axit bón vào; với đất này hãy chỉnh pH cục bộ ở vùng gốc, qua nước tưới nhỏ giọt, và đưa vi lượng vào bằng chelate hoặc phun lá.
pH thích hợp cho một số cây trồng (tham khảo)
| Cây trồng | pH khuyến cáo | Nguồn |
|---|---|---|
| Lúa nước | Không cần vôi khi pH từ 5,5; không nâng quá 6,2 | LSU AgCenter 2025 |
| Ngô | 5,8–6,2; tối thiểu 5,5 | Cornell; Oregon State |
| Đậu nành, cỏ alfalfa | 6,6–7,0 | Cornell |
| Lúa mì | 6,3–6,5; tối thiểu 5,4 | Cornell; Oregon State |
| Khoai tây, dâu tây | Tối thiểu 5,5 và 5,4 | Oregon State |
| Việt quất | 4,5–5,5 | Oregon State |
| Hồ tiêu | pH KCl 5,0–6,5 | Sở NN và MT Bình Thuận 2025 |
| Cà phê trên đất bazan | pH KCl dưới 4,5 là ngưỡng báo động suy thoái | ĐHQG Hà Nội 2017; WASI |
Các khoảng pH trong bảng lấy từ tài liệu khuyến nông chính thức, phần lớn đo pH nước theo cách của Mỹ; hai dòng cuối theo pH KCl của Việt Nam, thấp hơn pH nước gần một bậc nên không so trực tiếp với các dòng trên. Lúa là cây chịu chua tốt: không cần vôi khi pH trên 5,5 và bón vôi nâng quá 6,2 còn gây thiếu kẽm. Cây họ đậu và cỏ alfalfa đòi pH cao hơn vì vi khuẩn cố định đạm nhạy với chua và cần molipden. Cà phê, sầu riêng, cây có múi: nhiều tài liệu khuyến cáo vùng chua nhẹ đến trung tính; con số cụ thể nên lấy theo quy trình của viện, trung tâm khuyến nông địa phương cho đúng loại đất của vườn.
Việc làm cụ thể cho nhà vườn
- Đo pH ít nhất mỗi năm một lần, nhiều điểm, cùng một cách đo; ghi lại để thấy đất đang chua dần hay không.
- Đất chua dưới 5,5: bón vôi hoặc dolomite theo pH và loại đất, bón trước, cách phân khác; ưu tiên lân nung chảy, canxi nitrat.
- Đất chua rất mạnh, đất phèn: giữ nước không để tầng phèn khô, rửa phèn, chia vôi nhiều lần, chọn giống chịu chua.
- Đất kiềm trên 7,5: không cố hạ pH cả ruộng; dùng vi lượng chelate hoặc phun lá, bón lân gần rễ, thêm hữu cơ, dùng phân chua sinh lý.
- Đọc kết quả phân tích: hỏi rõ pH H₂O hay pH KCl, tỷ lệ 1 : 5 hay 1 : 2,5; so với ngưỡng viết cho đúng cách đo đó.
- Nhớ: pH là điều kiện để phân hoạt động; chỉnh pH trước, bón phân sau thì mới không mất tiền phân.
Toàn bộ bài học gom lại thành một thói quen: đo pH trước khi quyết định bón gì. Với đất chua, việc đầu tiên là vôi hay dolomite đúng lượng theo loại đất, rồi mới bón lân, bón đạm; chọn phân ít làm chua nếu đất đã chua. Với đất phèn, giữ nước để tầng pyrit không bị oxy hóa quan trọng hơn mọi loại phân. Với đất kiềm, đừng tốn tiền cố hạ pH cả ruộng mà hãy đưa dinh dưỡng vào dạng cây hút được. Và khi cầm phiếu phân tích đất, hãy hỏi phòng thí nghiệm đo theo cách nào, vì cùng một mẫu đất pH KCl và pH nước có thể lệch nhau gần một bậc.
Tóm tắt bài học về pH đất
- Thang pH là thang logarit, mỗi bậc chênh 10 lần; phần lớn cây trồng hút dinh dưỡng tốt nhất ở pH 6,0–7,5.
- Đất chua dưới 5,0–5,5: nhôm tan gây độc rễ, lân bị sắt, nhôm khóa, thiếu canxi, magie, molipden; đất Việt Nam phần lớn thuộc vùng này.
- Đất kiềm trên 7,5: sắt, kẽm, mangan, bo và lân bị khóa; dùng chelate, phun lá, lân gần rễ thay vì cố hạ pH cả ruộng.
- Phân đạm amoni, urê làm đất chua dần; canxi nitrat, lân nung chảy không. Bón vôi theo pH và sức đệm của đất, bón riêng, bón trước, không quá tay.
- Đọc đúng pH H₂O hay pH KCl; đo pH trước, chỉnh pH rồi mới bón phân.
pH là nền của mọi bài dinh dưỡng đã học: đạm, lân, kali, canxi, magie, lưu huỳnh, silic đều chỉ phát huy khi pH đất nằm trong vùng thuận lợi. Hãy bắt đầu bằng việc đo pH đúng cách ở mỗi vườn, chữa đất chua bằng vôi hay dolomite với lượng tính theo loại đất, đối phó với đất kiềm bằng cách đưa dinh dưỡng vào dạng hữu dụng, và chọn loại phân phù hợp chiều hướng pH của đất mình. Bài sau trong khóa nói về CEC và keo đất, lý giải vì sao đất sét giữ được phân và cần nhiều vôi hơn đất cát.
Trắc nghiệm cuối bài
5 câu hỏi về nội dung bài này. Trả lời đúng cả 5 câu để nhận một phần quà ngẫu nhiên, gửi kèm đơn hàng kế tiếp của bạn tại Chelate Asia (quà giữ 60 ngày). Mỗi bài được làm tối đa 3 lần.
Slide kiến thức khác
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Nguyên lý tổng hợp sinh khối và trao đổi chất ở cây trồng
18 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Đạm (N): dinh dưỡng khởi đầu của sự sống
22 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Lân (P): phát triển rễ và hoa
25 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Kali (K): kích hoạt enzyme, vận chuyển đường
25 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Canxi (Ca): giúp cây cứng cáp, bền vững
21 slide · có trắc nghiệm
Dinh dưỡng cây trồng căn bản
Magie (Mg): trung tâm của diệp lục
21 slide · có trắc nghiệm