Cây vừa bén rễ, ra lá mới cần cả đạm lẫn lân để dựng bộ khung. Công thức NPK 16-11-14+TE dạng bột tan cân đối ba chất chính, thêm lưu huỳnh, magie, sáu vi lượng, dùng châm qua tưới nhỏ giọt cho rau ăn quả, dưa, cây ăn trái trồng trên đất ở giai đoạn cây con – phát triển thân lá – trước ra hoa.
Thành phần cho 100 kg thành phẩm
| Nguyên liệu | Lượng cho 100 kg | Vai trò |
|---|---|---|
| Amoni sunphat (SA, N 21%, S 23%) | 34,93 kg | Đạm amoni, lưu huỳnh |
| Kali sunphat (K2SO4, K2O 52%, S 18%) | 26,94 kg | Kali không clo |
| MAP 12-61 (mono amoni phốt phát) | 18,46 kg | Lân, thêm ít đạm |
| Urê (N 46%) | 14,97 kg | Đạm đậm đặc |
| Magie sunphat khan (MgSO4, Mg 20%, S 25%) | 2,50 kg | Magie, lưu huỳnh |
| Canxi chelate (Ca-EDTA, Ca 10%) | 1,00 kg | Chút canxi |
| Sắt chelate (Fe-EDTA, Fe 13%) | 0,50 kg | Vi lượng sắt |
| Kẽm sunphat 1 nước (Zn 36%) | 0,20 kg | Vi lượng kẽm |
| Mangan chelate (Mn-EDTA, Mn 13%) | 0,20 kg | Vi lượng mangan |
| Bo octaborat (DOT, Na2B8O13.4H2O, B 20,5%) | 0,20 kg | Vi lượng bo |
| Đồng sunphat (CuSO4.5H2O, Cu 25%) | 0,10 kg | Vi lượng đồng |
| Tổng | 100 kg | Không có chất độn |
| Hàm lượng thành phẩm | N 16,44% (urê 6,89%, amoni 9,55%); P2O5 11,26%; K2O 14,01%; S 13,55%; Mg 0,5%; Ca 1.000 ppm; Zn 720 ppm; Fe 650 ppm; B 410 ppm; Mn 260 ppm; Cu 250 ppm |
Tính lại từng dòng theo hàm lượng chuẩn của nguyên liệu, công thức khớp tên 16-11-14 (đạm lệch 0,44 điểm, lân 0,26, kali 0,01). Đạm toàn dạng urê và amoni, không có nitrat. Dùng kẽm sunphat 7 nước (khoảng 22% kẽm) thì cần khoảng 0,32 kg; dùng magie sunphat 7 nước (MgO 16%) thì cần khoảng 5,2 kg, mẻ nặng thêm 2,7 kg, đạm còn khoảng 16%.
Nguyên liệu: cách chọn và tác dụng từng loại
Amoni sunphat: hơn một phần ba công thức, cho đạm amoni và lưu huỳnh. Chọn tinh thể trắng, khô; hàng ẩm, lẫn hạt màu là hàng tạp.
Kali sunphat: kali không có clo, nhưng là chất khó tan nhất nên phải chọn loại bột mịn chuyên pha nước như Kali sunphat SOP, không dùng loại hạt bón gốc.
MAP 12-61: nguồn lân duy nhất, dùng loại tinh thể tan hoàn toàn như MAP 12-61 tan trong nước; MAP hạt bón gốc dễ nghẹt béc.
Urê, magie sunphat khan: urê loại ít biuret, hạt khô rời; magie sunphat khan hút ẩm rất nhanh, mở bao xong buộc kín ngay.
Vi lượng: canxi, sắt, mangan dạng chelate EDTA tan trong; kẽm, đồng sunphat và bo octaborat như bo DOT tan trong nước cần rất ít, phải cân bằng cân tiểu ly.
Cách trộn
Cách 1: trộn sẵn một bao, hòa một bồn
Trộn nơi khô. Các chất liều nhỏ trộn trước với 3–4 kg amoni sunphat, rồi mới đổ vào khối lớn, đảo đều, đóng bao kín.
Lúc hòa: mỗi kg phân cần ít nhất 20 lít nước sạch, đổ từ từ, khuấy liên tục. Nếu hòa từng chất thì cho kali sunphat trước, urê sau cùng: theo Sở Công nghiệp Sơ cấp bang New South Wales (Úc), urê tan vào làm nước lạnh đi, mà nước lạnh thì kali sunphat càng khó tan. Cặn đọng đáy bồn thì vét bỏ.
Cách 2: tách hai bồn A – B (nước cứng, để dung dịch mẹ lâu)
| Bồn | Thành phần cho 100 kg công thức | Cộng |
|---|---|---|
| Bồn A | Urê 14,97 kg + canxi chelate 1 kg + sắt chelate 0,5 kg + mangan chelate 0,2 kg | 16,67 kg |
| Bồn B | Amoni sunphat 34,93 kg + kali sunphat 26,94 kg + MAP 18,46 kg + magie sunphat khan 2,5 kg + kẽm sunphat 0,2 kg + bo octaborat 0,2 kg + đồng sunphat 0,1 kg | 83,33 kg |
Ví dụ mẻ 10 kg: bồn A hòa 1,667 kg phần A, bồn B hòa 8,333 kg phần B, mỗi bồn 100 lít nước. Châm mỗi bồn 1 lít cho 50 lít nước tưới thì nước ra béc có đúng 2 g phân mỗi lít.
Lưu ý khi trộn
Kali sunphat là "nút cổ chai". Theo bảng độ tan của tài liệu New South Wales, 100 lít nước ở 20°C chỉ hòa được khoảng 11 kg kali sunphat (10°C còn khoảng 9 kg), trong khi urê tới 105 kg. Một kg hỗn hợp có 269 g kali sunphat, pha 20 lít nước là dư sức tan.
Canxi, lân và sunphat không ở chung bản đặc. Khuyến nông Đại học Mississippi (Mỹ) lưu ý phân canxi, phân lân không nên trộn với sunphat trong dung dịch đậm đặc; canxi ở đây ít, dạng chelate nên pha loãng không sao.
Nước cứng gặp MAP dễ đóng cặn phốt phát (tài liệu New South Wales). Pha thử đúng tỷ lệ vào chai nhựa trong bằng chính nguồn nước tưới, để vài giờ; đục hoặc lắng cặn thì tách bồn hoặc đổi nguồn nước.
Dùng bồn, ống nhựa vì amoni sunphat, kali sunphat ăn mòn thép. Đeo khẩu trang, găng tay, kính khi cân trộn.
Bảo quản
Urê, amoni sunphat, magie sunphat khan, canxi chelate đều hút ẩm, trộn chung để lâu dễ đóng cục. Đóng bao kín hai lớp, kê cao, để nơi khô mát; chỉ trộn đủ dùng vài tuần. Dung dịch mẹ đậy nắp, dùng hết trong ngày (cách 1) hoặc vài ngày (cách 2).
Nồng độ sử dụng khuyến cáo
Liều gốc: 2 g phân cho 1 lít nước tưới, tức 32 g cho bình 16 lít, 400 g cho phuy 200 lít, 2 kg cho mỗi khối nước.
Cây con mới trồng, cây nhạy bo (cây có múi, bơ, mận, mơ…) hoặc nước giếng có bo: dùng 1 g/L (16 g/bình 16 lít, 200 g/phuy 200 lít).
Tài liệu New South Wales khuyên tổng lượng phân trong ống chính không vượt 5 g mỗi lít; 2 g/L nằm dưới mức đó, nhưng đừng tự nâng liều vì công thức có bo.
Lượng mỗi tuần: ví dụ cà chua của Khuyến nông Đại học Mississippi là khoảng 8 kg đạm/ha/tuần lúc cây nhỏ, tới 16 kg khi mang nhiều trái, quy ra khoảng 4,8–9,5 kg phân này cho 1.000 m². Cây khác, đất khác phải tính lại.
Ở nồng độ này cây nhận được bao nhiêu
Nồng độ (ppm) = hàm lượng (%) × số gam mỗi lít × 10. Nước ra béc mang khoảng:
| Chất | Ở 2 g/L | Ở 1 g/L |
|---|---|---|
| Đạm (N) | 329 ppm (urê 138, amoni 191) | 164 ppm |
| Lân (P2O5) | 225 ppm | 113 ppm |
| Kali (K2O) | 280 ppm | 140 ppm |
| Lưu huỳnh (S) | 271 ppm | 136 ppm |
| Magie / canxi | 10 / 2 ppm | 5 / 1 ppm |
| Kẽm / sắt | 1,44 / 1,30 ppm | 0,72 / 0,65 ppm |
| Bo (B) | 0,82 ppm | 0,41 ppm |
| Mangan / đồng | 0,52 / 0,50 ppm | 0,26 / 0,25 ppm |
Đó là lượng trong nước tưới, không phải lượng cây giữ lại: rễ chỉ hút phần trong vùng đất ướt quanh béc, nhiều ít tùy đất, bộ rễ, nhiệt độ. Canxi, magie quá ít; tài liệu New South Wales khuyên vẫn bón vôi, thạch cao, dolomite như thường. Công thức không dùng cho thủy canh.
Về lân: Khuyến nông Đại học Mississippi lưu ý lân ít di chuyển trong đất, tốt nhất bón lót toàn bộ lân trước khi trồng. Vì vậy công thức này hợp nhất khi đất nghèo lân, chưa bón lót đủ; đã bón lót đủ thì chọn công thức ít lân hơn.
Về bo: theo Hướng dẫn quản lý độ mặn của Quỹ WateReuse (Hoa Kỳ, 2007), cây nhạy cảm như chanh vàng, cam, bưởi chùm, bơ, mơ, mận bị cháy lá nặng, nhất là chóp lá, khi tưới nước chứa 1–2 mg bo mỗi lít. Ở 2 g/L công thức cho 0,82 ppm bo, đã sát ngưỡng đó.
Về sắt: theo Khuyến nông Đại học bang North Dakota (Hoa Kỳ), sắt EDTA chỉ giữ dạng tan khi pH từ 6,3 trở xuống; đất kiềm nên bổ sung riêng sắt EDDHA.
Tần suất
Theo Khuyến nông Đại học Mississippi, ở điều kiện của họ châm mỗi tuần một lần thường là đủ; đất cát thì chia nhỏ, châm dày hơn. Đã bón lót đạm, kali thì khoảng 2 tuần sau trồng mới châm.
Mỗi lần châm theo ba bước (tài liệu New South Wales): tưới nước sạch cho đất ẩm, châm phân, ngừng châm trước khi hết lượt tưới để nước sạch xả ống.
Cây ra hoa, vào trái thì chuyển sang công thức nhiều kali hơn.
Dùng quá liều / tác dụng không mong muốn
Đất chua dần. Sở Công nghiệp Sơ cấp New South Wales xếp amoni sunphat, MAP vào nhóm làm chua đất mạnh, trung bình cần 5,5 kg vôi cho mỗi kg đạm; urê chua nhẹ, khoảng 2 kg. Tính ra mỗi 100 kg phân này cần chừng 66 kg vôi để giữ pH. Đo pH đất quanh béc mỗi vụ, chua thì bón vôi bù.
Ngộ độc bo: lá cháy từ chóp, mép lá già. Không dùng chung phân bo khác.
Thừa đạm: cây vống, lá mềm, dễ sâu bệnh, chậm ra hoa; giãn lần châm hoặc giảm còn 1 g/L.
Xót rễ, nghẹt béc: châm liên tục không xen nước sạch, pha quá đặc, nước cứng. Khuyến nông Đại học Mississippi khuyên đặt điểm châm trước bộ lọc, chạy đủ áp rồi mới châm, không châm chung thuốc bảo vệ thực vật hay clo.
Lưu ý pháp lý
Công thức chia sẻ để bà con tham khảo, tự pha dùng trong vườn nhà, không đóng gói để bán.
Theo Luật Trồng trọt số 31/2018/QH14 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 146/2025/QH15), phân bón lưu thông phải có Quyết định công nhận phân bón lưu hành (Điều 36); người sản xuất phải có Giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất phân bón (Điều 41). Chi tiết tại Nghị định 84/2019/NĐ-CP về quản lý phân bón (đã sửa đổi, đang có hiệu lực).
Dùng hóa chất có nhãn, mang bảo hộ. Hiệu quả phụ thuộc đất, cây, thời tiết; thử trên vài hàng cây trước.
Tóm lại
NPK 16-11-14+TE hợp giai đoạn cây con đến phát triển thân lá, nhất là đất chưa bón lót đủ lân. Hòa mỗi kg vào ít nhất 20 lít nước, nước cứng thì tách bồn A – B; tưới 2 g/L (cây con, cây nhạy bo 1 g/L), châm theo tuần, xả nước sạch, đo pH đất.
Bà con cần tư vấn thêm về chọn nguyên liệu hay điều chỉnh công thức cho vườn mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Nguồn: Bộ phận kỹ thuật Chelate Asia.
Tài liệu tham khảo: Ayankojo (2024), Khuyến nông Đại học Mississippi – Fertigation: the basics of injecting fertilizer (P2037); Falivene, Sở Công nghiệp Sơ cấp New South Wales (Úc) – Horticultural fertigation; Sở Công nghiệp Sơ cấp New South Wales – Don't let nitrogen acidify your soil; Quỹ WateReuse (2007) – Salinity Management Guide; Zeleznik & McGinnis (2023), Khuyến nông Đại học bang North Dakota – Iron chlorosis in trees; Luật Trồng trọt 31/2018/QH14; Nghị định 84/2019/NĐ-CP.