Khoai tây trồng trên đất cát, đất nhiều mùn hoặc ruộng vừa bón vôi nhiều đôi khi vàng lá từng đám dù đã bón đủ đạm. Hai nguyên nhân hay gặp là thiếu mangan (Mn) và thiếu magie (Mg). Bài này tổng hợp khuyến cáo của AHDB (Anh), Đại học Wisconsin (Mỹ), Đại học Nông nghiệp Kerala (Ấn Độ) và một thí nghiệm đồng ruộng ở Iran, quy ra lượng pha cho bình 16 lít và cho 1 ha.
Phân biệt thiếu mangan và thiếu magie
Thiếu mangan: vàng ở lá non, lá ngọn
Theo Đại học Wisconsin, ở cây lá rộng, lá trên ngọn vàng phần thịt lá giữa các gân, còn gân vẫn xanh. Triệu chứng thường rải rác thành từng đám, hiếm khi cả ruộng.
Đại học Nông nghiệp Kerala (KAU): lúc đầu vàng nhạt giữa gân, dễ nhầm thiếu sắt; nặng hơn có vết chết mô sẫm màu dọc gân, lá cong lên, đốm nâu.
AHDB cho biết mangan là vi lượng duy nhất hay thiếu đáng kể ở khoai tây, gặp trên đất than bùn, đất hữu cơ, đất cát có pH cao, hoặc đất bón vôi quá tay, thường lộ ra khi cây đang lớn nhanh.
Thiếu magie: vàng ở lá già, lá dưới gốc trước
Magie di chuyển được từ lá dưới lên lá trên, nên lá già phía dưới biểu hiện trước (Wisconsin). KAU mô tả trên khoai tây: vàng rõ phần thịt lá giữa các gân; nặng thì lá cháy, trông giống thiếu kali.
Wisconsin lưu ý hai chứng này khó phân biệt, nhưng thiếu mangan thường chỉ ở lá mới ra. Mẹo nhanh: vàng lá già nghĩ đến magie, vàng lá non nghĩ đến mangan.
Đất cát chua dễ thiếu magie; bón nhiều kali hoặc đạm amoni trên đất cát làm thiếu nặng thêm (Wisconsin).
Có điều kiện thì phân tích lá hoặc đất trước khi phun cả ruộng.
Công thức phun mangan
Mangan sunfat
KAU (Ấn Độ), dành cho khoai tây: phun mangan sunfat 2 g/lít nước. Bình 16 lít: 32 g.
Bảng của Đại học Wisconsin cho nhóm cây có khoai tây: phun lá 0,75 pound Mn/mẫu Anh, đổi ra khoảng 0,84 kg Mn/ha (1 pound/mẫu Anh = 1,121 kg/ha). Với mangan sunfat 1 nước (MnSO₄.H₂O) chứa khoảng 31–32% Mn, lượng này tương đương 2,6–2,7 kg/ha, tức 260–270 g cho 1.000 m². Wisconsin ghi đôi khi phải phun 2–3 lần mới đạt hiệu quả tốt nhất.
Thí nghiệm ở Ardabil, Iran trên giống Agria (Barmaki và cộng sự, 2023): phun mangan sunfat 5 g/lít (5 phần nghìn) hai lần cho năng suất củ cao nhất thí nghiệm, 44,9 tấn/ha.
Ví dụ phun 500 lít nước/ha: pha 2 g/lít thì ruộng nhận 1 kg mangan sunfat, pha 5 g/lít thì nhận 2,5 kg, xấp xỉ mức Wisconsin. Vậy 2 g/lít là mức nhẹ để bắt đầu, 5 g/lít là mức cao nhất trong các nguồn.
Mangan chelate
Wisconsin khuyên phun dạng chelate chỉ 0,10 pound Mn/mẫu Anh (khoảng 0,11 kg Mn/ha) và cảnh báo cây có thể bị ngộ độc nếu vượt 0,25 pound (khoảng 0,28 kg Mn/ha).
Với mangan chelate Mn-EDTA 13%: khoảng 0,86 kg/ha (86 g cho 1.000 m²), không nên quá 2,1 kg/ha.
Công thức phun magie
Thí nghiệm Iran thử magie sunfat 1,5 – 3 – 4,5 – 6 g/lít, phun hai lần. Tác giả khuyên 4,5 g/lít. Bình 16 lít: 72 g.
Trung bình, phun magie sunfat tăng năng suất củ 12,3% so với không phun; số củ thương phẩm tăng tới 34,4%.
Bài báo không ghi rõ dạng 7 nước hay khan. Dùng magie sunfat 7 nước (MgSO₄.7H₂O) thì giữ khoảng 4,5 g/lít, không vượt 6 g/lít là mức cao nhất đã thử.
Wisconsin: thiếu magie do bón thừa kali thì magie sunfat là nguồn tốt nhất; khoai tây ưa đất hơi chua nên không dùng vôi đôlômit khi pH đã cao.
Phun lá chỉ là cứu cấp. Về lâu dài, AHDB khuyên bón trước khi trồng 120, 80, 40 kg MgO/ha khi đất có chỉ số magie 0, 1, 2 (thang của Anh); đất giàu hơn không cần bón.
Thời điểm và số lần phun
Thí nghiệm Iran phun hai lần: lúc bắt đầu tạo củ và khi củ đạt khoảng một nửa khối lượng cuối, hai lần cách nhau 12 ngày.
Mangan: AHDB nói một hoặc vài lần phun, Wisconsin nói đôi khi 2–3 lần. Thấy triệu chứng thì phun sớm; lá non mới ra vẫn vàng mới phun nhắc.
Phun sáng sớm hoặc chiều mát, ướt đều tán lá (thí nghiệm Iran phun đến khi cây ướt hoàn toàn).
Lưu ý khi pha
Thứ tự pha: đổ nửa bình nước sạch, cho từng chất vào, khuấy tan hẳn rồi mới cho chất kế tiếp, sau cùng thêm nước cho đủ bình.
Cân bằng cân, không ước chừng bằng thìa, nắm tay, vì liều vi lượng tính bằng gam.
Thử trước trên vài cây: 2–3 ngày sau lá không cháy mép, không đốm mới phun cả ruộng, nhất là khi pha 5 g/lít hoặc dùng chelate.
Muốn pha chung mangan với magie, hoặc với thuốc bảo vệ thực vật, làm thử trong một lọ nhỏ trước: thấy vẩn đục, kết tủa thì phun riêng.
Không tự tăng liều quá các mức cao nhất ở trên. AHDB khuyên không bón vôi ngay trước vụ khoai tây (trừ khi đất rất chua) vì dễ gây ghẻ củ và thiếu mangan.
Tóm lại
Vàng lá non từng đám trên đất pH cao: nghi thiếu mangan, phun mangan sunfat 2 g/lít (32 g/bình 16 lít), tối đa 5 g/lít, 1–3 lần. Vàng lá già trên đất cát chua hoặc ruộng bón nhiều kali: nghĩ đến magie, phun magie sunfat 4,5 g/lít lúc bắt đầu tạo củ và nhắc lại sau khoảng 12 ngày. Luôn thử trên vài cây trước.
Bà con cần tư vấn thêm về cách nhận biết hay pha vi lượng cho khoai tây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: AHDB – Nutrient Management Guide (RB209), Section 5: Potatoes; University of Wisconsin-Extension – Soil and Applied Manganese (A2526) và Soil and Applied Magnesium (A2524); Kerala Agricultural University – e-Crop Doctor: Potato, Deficiency; Barmaki và cộng sự (2023) – Phun magie sunfat và mangan sunfat cho khoai tây giống Agria, Journal of Crops Improvement 25(3).
Ảnh minh họa: Willem van Aken, CSIRO, Wikimedia Commons (CC BY 3.0).