Ngô (bắp) rất nhạy với thiếu kẽm: ruộng mới lên vài tuần đã thấy từng đám cây lùn, lá non sọc trắng, vàng. Bài này tổng hợp khuyến cáo của Đại học Nông nghiệp Punjab (PAU), Tamil Nadu (TNAU) ở Ấn Độ, Đại học Nebraska (Mỹ) và bang Queensland (Úc), quy ra lượng pha cho 1 ha và bình xịt.
Nhận biết ngô thiếu kẽm
Theo PAU, triệu chứng xuất hiện trong vòng 2 tuần sau khi cây mọc: một dải rộng màu trắng hoặc vàng rất nhạt, gân hơi đỏ, nằm hai bên gân giữa, bắt đầu từ phần gốc của lá thứ hai, thứ ba tính từ ngọn, sau lan thành sọc về phía chóp lá.
Gân giữa và mép lá vẫn xanh (Nebraska ghi thêm: chóp lá cũng còn xanh). Cây lùn vì đốt thân ngắn lại.
Thiếu nhẹ thì chỉ thấy một sọc trắng trên lá ngọn, hết dần vào giữa vụ, nhưng trổ cờ, phun râu bị chậm (PAU).
TNAU ghi thêm: mép lá có viền đỏ, có mảng trắng bạc; lá già có sọc vàng giữa các gân.
Theo Nebraska, thiếu kẽm hay gặp ở đất có vôi (pH trên 7,3), đất bị xói hoặc vừa san ủi, đất cát nghèo hữu cơ, đầu vụ lạnh ẩm, hoặc khi bón nhiều lân trên đất nghèo kẽm; nên kiểm tra lại bằng phân tích đất, phân tích cây.
Công thức phun theo PAU (Ấn Độ)
Sổ tay kỹ thuật vụ mùa (kharif) 2025 của PAU ghi rõ hai dạng kẽm sunfat, pha trong 200 lít nước cho 1 mẫu Anh (acre):
Kẽm sunfat heptahydrat (ZnSO₄.7H₂O, 21% Zn): 1,2 kg + 0,6 kg vôi sống (vôi chưa tôi).
Kẽm sunfat monohydrat (ZnSO₄.H₂O, 33% Zn): 0,75 kg + 0,38 kg vôi sống.
Hai cách cho lượng kẽm gần như nhau: 1,2 kg × 21% ≈ 0,25 kg Zn; 0,75 kg × 33% ≈ 0,25 kg Zn. Nồng độ: dạng 7 nước 1,2 kg ÷ 200 lít = 0,6%; dạng 1 nước 0,75 kg ÷ 200 lít ≈ 0,38%. Vôi luôn bằng khoảng một nửa lượng kẽm sunfat. PAU không dùng urê trong công thức này.
Quy đổi ra hecta, 1.000 m² và bình xịt
1 ha = 2,471 mẫu Anh, nên lấy số của PAU nhân 2,471:
1 ha: khoảng 494 lít nước + 2,97 kg kẽm sunfat 7 nước + 1,48 kg vôi sống; hoặc 1,85 kg kẽm sunfat 1 nước + 0,94 kg vôi sống.
1.000 m²: khoảng 49 lít nước + 297 g dạng 7 nước + 148 g vôi; hoặc 185 g dạng 1 nước + 94 g vôi.
Bình 16 lít (giữ đúng nồng độ): 96 g dạng 7 nước + 48 g vôi, hoặc 60 g dạng 1 nước + 30 g vôi.
Kẽm sunfat monohydrat chính là dạng 1 nước trong công thức trên. Loại có hàm lượng khác thì tính theo % Zn trên bao cho đủ khoảng 0,62 kg Zn/ha.
TNAU và Queensland: nồng độ, thời điểm, số lần
TNAU khuyên phun kẽm sunfat 0,5% (5 g/lít nước) hoặc bón đất 20–25 kg kẽm sunfat/ha, không ghi dạng ngậm nước; 0,5% nằm giữa hai nồng độ của PAU.
Thí nghiệm của Sở Công nghiệp Cơ bản Queensland (công bố năm 1967) trên đất đen: phun kẽm sunfat 0,5% làm hết hẳn triệu chứng, năng suất tăng 24–76% so với không phun. Pha 0,5%, 1% hay 1,5%, phun 1 hay 2 lần, kết quả không khác nhau rõ.
Phun khoảng 5 tuần sau mọc cho kết quả tốt nhất; phun lúc 7 tuần là muộn. Tác giả kết luận một lần phun 1% lúc 5 tuần là rẻ mà đạt (phun 10 gallon/mẫu Anh, chừng 112 lít/ha). Vì vậy thường phun một lần; lá mới ra vẫn còn sọc thì mới tính phun thêm.
Phun lá hay bón đất?
PAU coi phun lá là cách xử lý khi phát hiện muộn, không xới xáo được nữa. Phát hiện sớm thì PAU khuyên rải 10 kg kẽm sunfat 7 nước hoặc 6,5 kg dạng 1 nước/mẫu Anh (≈ 25 kg hoặc 16 kg/ha) trộn với đất khô dọc hàng, xới lấp rồi tưới; ruộng vụ trước từng thiếu kẽm thì bón lượng này ngay lúc gieo.
Kẽm chelate thì sao?
Theo Nebraska, bón vào đất thì kẽm chelate chỉ cần khoảng 1/3 (rải) hoặc 1/2 (bón theo hàng) lượng kẽm so với kẽm sunfat; lời quảng cáo "hiệu quả gấp 5–10 lần" không có nghiên cứu ủng hộ. Các nguồn không đưa liều phun lá cho chelate, nên với kẽm chelate Zn-EDTA bà con pha theo hướng dẫn trên bao bì; lượng vôi trong công thức PAU là dành cho kẽm sunfat.
Lưu ý khi pha
Thứ tự pha: hòa tan kẽm sunfat trong nửa bình nước; tôi vôi riêng thành nước vôi sữa, lọc qua vải bỏ sạn, đổ từ từ vào bình kẽm, vừa đổ vừa khuấy, rồi thêm nước cho đủ.
Thử trước trên vài cây, 2–3 ngày sau lá không cháy mép, đốm thì mới phun cả ruộng.
Không phun lúc nắng gắt, gió to; phun sáng sớm hoặc chiều mát, ướt đều lá non.
Pha đến đâu dùng đến đó, không tự ý tăng nồng độ vì pha đặc hơn không thêm năng suất (Queensland).
Chưa thử độ tương thích thì không pha chung với thuốc bảo vệ thực vật. Đeo găng tay, khẩu trang khi tôi vôi sống vì vôi sinh nhiệt và ăn da.
Tóm lại
Ngô thiếu kẽm lộ ra sớm bằng sọc trắng, vàng hai bên gân giữa lá non. Công thức PAU cho 1 ha: khoảng 2,97 kg kẽm sunfat 7 nước (hoặc 1,85 kg dạng 1 nước) + vôi sống bằng nửa lượng đó trong 494 lít nước. Phun sớm, trước tuần thứ 7 sau mọc; ruộng hay thiếu kẽm thì bón kẽm vào đất từ đầu vụ.
Bà con cần tư vấn thêm về vi lượng cho ngô, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Đại học Nông nghiệp Punjab (PAU) – Package of Practices for Crops of Punjab, Kharif 2025; Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu (TNAU) – Mineral Nutrition: Maize Zinc (TNAU Agritech Portal); Nebraska Extension – Micronutrient Management in Nebraska (G1830); O. W. Duncan – Correction of zinc deficiency in maize on Darling Downs, Queensland (Queensland Journal of Agricultural and Animal Sciences, 1967).
Ảnh minh họa: Alandmanson, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).