Lúa cấy vài tuần mà ruộng lên không đều, từng đám khóm lùn, lá nâu xỉn như phủ bụi, đẻ nhánh lèo tèo thì rất có thể đang thiếu kẽm. Theo Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI), đây là rối loạn vi lượng phổ biến nhất trên lúa. Bài này tổng hợp khuyến cáo của IRRI, ba đại học nông nghiệp Ấn Độ là Tamil Nadu (TNAU), Punjab (PAU), Kerala (KAU) và một thí nghiệm đồng ruộng, quy ra lượng pha cho 1 ha và bình 16 lít.

Nhận biết lúa thiếu kẽm

  • Triệu chứng lộ ra 2–4 tuần sau cấy (IRRI; PAU ghi 2–3 tuần).

  • Lá trên có đốm nâu li ti như bụi, cây lùn, phiến lá nhỏ lại.

  • Gân giữa lá non nhạt màu, rõ nhất ở gốc lá; đôi khi có vệt trắng dọc gân giữa.

  • Lá dưới mềm rũ, có vệt và mảng nâu to dần rồi liền lại; PAU tả là nâu gỉ sắt gần gốc lá rồi khô.

  • Thiếu nặng thì đẻ nhánh giảm hoặc ngừng, chín muộn, lép nhiều. Thiếu nhẹ có thể tự hồi sau 4–6 tuần nhưng vẫn chín muộn, hụt năng suất.

Ruộng hay bị (IRRI): đất có vôi, đất kiềm, đất mặn, ruộng ngập quanh năm hoặc thoát nước kém, đất cát, ruộng bón nhiều lân hoặc bón vôi quá tay. Sau khi cho nước vào, đất sinh nhiều bicacbonat giữ chặt kẽm nên lúa non biểu hiện rõ nhất.

Đừng nhầm với rối loạn khác

  • Thiếu sắt: IRRI cho biết rất giống thiếu kẽm. Theo PAU, thiếu sắt làm lá non nhất vàng úa, hay gặp khi ruộng thiếu nước; thiếu kẽm thì lá dưới nâu gỉ ở gốc lá. Ở mạ, lá non chỉ vàng là sắt, vàng rồi chuyển nâu gỉ mới là kẽm.

  • Ngộ độc sắt: cũng có đốm lá nhưng xảy ra trên đất chua, nhiều hữu cơ (IRRI).

  • Bệnh virus lúa cỏ và tungro cũng làm cây lùn, đổi màu lá (IRRI). Hai bệnh này do rầy truyền, nên soi gốc lúa xem có rầy không.

Chắc nhất là gửi mẫu đất, mẫu lá đi phân tích.

Công thức phun kẽm sunfat

Sổ tay khuyến cáo của Đại học Nông nghiệp Kerala (KAU) ghi cách xử lý khẩn khi lúa đang lên mà thiếu kẽm: kẽm sunfat 0,5%, tức 1 kg kẽm sunfat + 0,5 kg vôi trong 200 lít nước cho 1 ha (5 g kẽm sunfat + 2,5 g vôi mỗi lít). Vôi thêm vào để tránh cháy lá.

  • 1.000 m²: 20 lít nước + 100 g kẽm sunfat + 50 g vôi.

  • Bình 16 lít: 80 g kẽm sunfat + 40 g vôi.

  • Thời điểm, số lần: lúc đẻ nhánh, 25–30 ngày sau cấy; lặp lại 2–3 lần, cách 10–14 ngày (KAU và TNAU ghi giống nhau).

  • TNAU cho khoảng nồng độ 0,5–1,5%; bà con dùng 0,5% như KAU, đừng tự nâng.

KAU không ghi dạng ngậm nước. Dùng kẽm sunfat monohydrat (dạng 1 nước, 33% Zn) thì theo cách quy đổi của PAU, 0,5% dạng 7 nước tương đương 0,3% dạng 1 nước: bình 16 lít khoảng 48 g, vôi bằng nửa, khoảng 24 g. Phun nhiều nước hơn 200 lít/ha thì vẫn giữ đúng nồng độ, không pha đặc hơn.

Mạ thiếu kẽm

PAU khuyên khi lá mạ vàng rồi chuyển nâu gỉ thì phun kẽm sunfat 7 nước 0,5% (500 g/100 lít nước) hoặc dạng 1 nước 0,3% (300 g/100 lít nước).

Phun đúng lúc mới có lợi

Thí nghiệm của KAU trên ruộng chua thiếu kẽm (vụ 2018–2019, đăng năm 2021): ruộng không bón kẽm đạt khoảng 5,1 tấn/ha; bón 20 kg kẽm sunfat/ha vào đất đạt 6,6 tấn; phun kẽm sunfat 0,5% kèm vôi 0,25% bốn lần từ đẻ nhánh rộ đến ngậm sữa đạt 6,5 tấn, không cháy lá. Các công thức bắt đầu phun từ làm đòng trở đi thì năng suất không hơn ruộng không bón. Tức là phun phải rơi vào lúc đẻ nhánh.

Bón kẽm vào đất mới là gốc

  • PAU: ruộng vụ trước từng thiếu kẽm thì lúc trục bùn bón 25 kg kẽm sunfat 7 nước hoặc 16 kg dạng 1 nước mỗi mẫu Anh (khoảng 62 hoặc 40 kg/ha); lúa đang lên mới thấy bệnh thì bón càng sớm càng tốt.

  • KAU: 20 kg kẽm sunfat 7 nước/ha, hiệu lực có thể tới 5 năm nên không cần bón mỗi vụ; không bón cùng ngày với phân kali.

  • IRRI: chọn giống chịu thiếu kẽm, thay một phần urê bằng amoni sunfat, bón phân chuồng trước cấy, ruộng ngập quanh năm thì cho khô định kỳ, nhúng rễ mạ hoặc ngâm hạt trong huyền phù kẽm oxit 2–4% (20–40 g/lít).

TNAU cho dùng kẽm chelate như Zn-EDTA để phun lá nhưng không ghi liều, nên kẽm chelate Zn-EDTA thì pha theo bao bì; vôi chỉ dành cho kẽm sunfat.

Lưu ý khi pha

  • Thứ tự: hòa tan kẽm sunfat trong nửa bình nước sạch; vôi hòa riêng, để lắng, lọc qua vải bỏ cặn rồi đổ từ từ vào, vừa đổ vừa khuấy; thêm nước cho đủ.

  • Thử trên vài khóm trước, 2–3 ngày lá không cháy chóp, không đốm mới phun cả ruộng.

  • Phun chiều mát hoặc sáng sớm, ướt đều lá.

  • Pha đến đâu dùng đến đó; chưa thử thì không pha chung thuốc bảo vệ thực vật. Đeo găng tay, khẩu trang.

Tóm lại

Lúa thiếu kẽm lộ ra 2–4 tuần sau cấy: lùn, ít nhánh, lá đốm nâu như bụi. Phun 1 kg kẽm sunfat + 0,5 kg vôi trong 200 lít nước cho 1 ha lúc đẻ nhánh, 2–3 lần cách 10–14 ngày. Ruộng hay thiếu kẽm thì bón kẽm vào đất từ đầu vụ.

Bà con cần tư vấn thêm về vi lượng cho lúa, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: IRRI – Rice Knowledge Bank: Zinc deficiency; TNAU – Agritech Portal: Rice Zinc; PAU – Package of Practices for Crops of Punjab, Kharif 2025; KAU – Package of Practices Recommendations: Crops, Appendix 14; Jose và cs. – Biofortification of rice grain with zinc through inorganic fertilization (Journal of Tropical Agriculture, 2021).