Nhiều nhà vườn cần một loại phân bón lá cân đối đạm, lân, kali, có thêm axit amin, rong biển, chitosan và chất điều hòa sinh trưởng liều thấp. Công thức NPK 15-15-15+TE dạng bột tan dưới đây dùng cho giai đoạn cây phát triển thân lá, ra đọt non và lúc cây cần hồi sức sau thu hoạch, sau đợt nắng nóng, mưa dầm. Đây là phân bổ sung qua lá, không thay được phân bón gốc.
Thành phần cho 1 kg thành phẩm
| Nguyên liệu | Lượng cho 1 kg | Vai trò |
|---|---|---|
| Urê (N 46%, loại ít biuret) | 275 g | Nguồn đạm chính, thấm nhanh qua lá |
| AKP 0-60-20 (kali dihydro phốt phát kèm axit phốt-pho-ric) | 250 g | Nguồn lân chính, thêm kali; làm nước pha hơi chua |
| Kali sunphat (K2SO4, K2O 52%, S 18%) | 150 g | Nguồn kali chính, thêm lưu huỳnh, không có clo |
| Axit amin 80% dạng bột tan (N 13%) | 150 g | Axit amin, thêm đạm hữu cơ |
| Bột rong biển tan (N 2,6%, P2O5 4%, K2O 20%) | 96 g | Chất hữu cơ từ rong biển, thêm kali |
| Chitosan 90% | 50 g | Chất kích hoạt phản ứng tự vệ của cây |
| Hỗn hợp vi lượng chelate EDTA (TE 4,9%) | 20 g | Đồng, kẽm, sắt, mangan, molypden, chút magie, canxi |
| Nitrophenolat natri hỗn hợp 98% | 5 g | Chất điều hòa sinh trưởng, liều thấp |
| DA-6 98% (diethyl aminoethyl hexanoate) | 4 g | Chất điều hòa sinh trưởng, liều thấp |
| Tổng | 1.000 g | Không có chất độn |
| Hàm lượng thành phẩm | N 14,85%; P2O5 15,38%; K2O 14,72%; S 2,80%; axit amin 6,75%; chitosan 5%; Cu 350 ppm; Zn 300 ppm; Mg 314 ppm; Fe 156 ppm; Mn 130 ppm; Ca 100 ppm; Mo 50 ppm; nitrophenolat 0,49%; DA-6 0,39% |
Hàm lượng thành phẩm tính theo hàm lượng chuẩn của nguyên liệu: đạm 14,85%, lân 15,38%, kali 14,72%. Nguyên liệu bà con mua có hàm lượng khác thì thành phẩm lệch theo.
Nguyên liệu: cách chọn và tác dụng từng loại
Urê, kali sunphat: chọn loại tinh thể, bột trắng tan hoàn toàn dành cho phun lá; urê loại ít biuret.
AKP 0-60-20: tinh thể trắng, tan nhanh, nước pha chua vì có axit phốt-pho-ric, như AKP 60-20. Không thay bằng supe lân hay DAP hạt vì không tan hết.
Axit amin 80%: bột vàng nhạt, hòa tan trong, như axit amin 80% dạng bột tan; hàng kém hòa vào đục, lắng nhiều.
Bột rong biển: vảy hoặc bột nâu đen, như bột rong biển tan; hàng pha tạp để một lúc thấy cát lắng đáy.
Chitosan: bột trắng ngà hoặc vàng nhạt. Theo bài tổng quan của Malerba và Cerana (Ý) trên tạp chí Polymers, chitosan tan dễ trong axit yếu nhưng tan kém trong nước thường. Ở công thức này, AKP làm nước chua nên chitosan tan được, chỉ là tan chậm.
Vi lượng chelate EDTA: chọn hỗn hợp ghi rõ từng chất trên nhãn. Dạng chelate không kết tủa khi gặp lân ở nồng độ phun.
Nitrophenolat, DA-6: bột tinh thể, liều rất nhỏ; mua hàng có nhãn ghi rõ hàm lượng, cân bằng cân tiểu ly 0,1 g.
Cách trộn
Bước 1 – trộn mồi (nơi khô, dụng cụ nhựa hoặc inox vì AKP ăn mòn sắt): nitrophenolat 5 g, DA-6 4 g, vi lượng chelate 20 g trộn thật đều, thêm khoảng 100 g AKP trộn tiếp. Chất liều nhỏ đổ thẳng vào cả khối thì gói đậm gói nhạt.
Bước 2: đổ phần trộn mồi vào AKP còn lại, kali sunphat, urê, đảo kỹ; cuối cùng cho axit amin, rong biển, chitosan, trộn đều màu rồi đóng túi ngay.
Khi pha bình: hòa bột vào xô nước sạch, khuấy kỹ, để 15–20 phút cho chitosan tan hết, lọc qua lưới mịn rồi đổ vào bình đã có nửa bình nước, thêm nước cho đủ.
Lưu ý khi trộn
Không pha chung với chất kiềm. Nước pha công thức này chua; gặp vôi, kali silicat, thuốc boócđô hay xà phòng thì dễ vẩn, giảm tác dụng.
Thử trong chai trước: pha đúng tỷ lệ vào chai nhựa trong, để 15–20 phút. Nước hơi có màu, có bọt là bình thường; nổi vẩn, lắng cặn thì không dùng.
Không tự thêm chất điều hòa sinh trưởng. Lượng nitrophenolat trong công thức đã ngang mức cao của các thí nghiệm (xem mục dưới); phun chung với sản phẩm khác có nitrophenolat, DA-6 thì tổng lượng vượt xa.
AKP chua, dính da, mắt gây rát. Đeo găng tay, khẩu trang, kính khi cân trộn; cất xa tầm tay trẻ em.
Bảo quản
Urê, AKP, axit amin và bột rong biển đều hút ẩm, để hở là đóng cục. Đóng túi kín hai lớp, để nơi khô mát; ghi ngày trộn, trộn vừa đủ một đợt. Bột chảy nước, vón cứng thì bỏ.
Nồng độ sử dụng khuyến cáo
Liều khuyến cáo: 2,5 g/lít nước, tức 40 g cho bình 16 lít, 500 g cho phuy 200 lít.
Tổng lượng phân trong nước chỉ 0,25%, urê trong đó chỉ khoảng 0,07%, thấp hơn nhiều mức dễ cháy lá. Cây con, cây đang ra hoa nên phun thử vài cây, chờ 3–5 ngày rồi mới phun cả vườn.
Phun ướt đều hai mặt lá, không để đọng giọt; phun sáng sớm hoặc chiều mát, không phun khi trời sắp mưa.
Ở nồng độ này cây nhận được bao nhiêu
Nồng độ (ppm) = hàm lượng (%) × số gam mỗi lít × 10. Với 2,5 g/L, trong nước phun có:
| Chất | Nồng độ gần đúng trong nước phun (2,5 g/L) |
|---|---|
| Đạm (N) | 371 ppm |
| Lân (P2O5) | 385 ppm (tương đương 168 ppm P) |
| Kali (K2O) | 368 ppm (tương đương 305 ppm K) |
| Lưu huỳnh (S) | 70 ppm |
| Axit amin | 169 ppm |
| Chitosan | 125 ppm (0,0125%) |
| Nitrophenolat | 12 ppm |
| DA-6 | 10 ppm |
| Đồng, kẽm | 0,9 và 0,75 ppm |
| Sắt, mangan, molypden | 0,4; 0,3 và 0,1 ppm |
Đó là lượng có trong nước phun, không phải lượng cây giữ lại. Theo bài tổng quan của Fernández (Tây Ban Nha) và Brown (Đại học California, Davis) trên tạp chí Frontiers in Plant Science, lượng thấm qua lá phụ thuộc độ ẩm không khí, nhiệt độ, ánh sáng, lớp sáp trên lá và tính chất dung dịch, không có một tỷ lệ chung. Đạm, lân, kali, lưu huỳnh đi lại mạnh trong cây; kẽm, sắt, mangan phun lá thường chỉ tác dụng ở phần lá được phun.
Nitrophenolat: Przybysz và cộng sự (Ba Lan, tạp chí Frontiers in Plant Science) nghiên cứu một chế phẩm chứa 0,6% nitrophenolat, phun ở nồng độ 0,1–0,2%, tức khoảng 6–12 ppm hoạt chất. Công thức này 12 ppm, ở mức trên của khoảng đó, nên tuyệt đối không tăng liều. Kết quả cũng không đều: dưa chuột không tăng năng suất; cải dầu phun hai lần không thấy lợi, có khi còn giảm.
DA-6: Luo và cộng sự (Đại học Nông nghiệp Tứ Xuyên, Trung Quốc) phun DA-6 lên lá đậu tương đầu ra hoa ở 40, 60, 80 mg/L, mức 60 mg/L cho năng suất cao nhất. Công thức này chỉ khoảng 10 ppm, bằng 1/6 mức đó, là liều hỗ trợ nhẹ.
Chitosan: trong các nghiên cứu Malerba và Cerana tổng hợp, chitosan phun lá dùng từ 0,01% (chè), 0,05–0,1% (dưa chuột, cải dầu) tới 0,3–0,5% (ớt chuông). Công thức này 0,0125%, ở mức thấp. Theo bài tổng quan của El Hadrami và cộng sự trên tạp chí Marine Drugs, chitosan chủ yếu kích hoạt phản ứng tự vệ của cây, không phải thuốc trị bệnh; thấy bệnh vẫn phải dùng thuốc đúng bệnh.
Vi lượng: đồng, kẽm, sắt, mangan đều dưới 1 ppm, dạng chelate, không có nguy cơ ngộ độc ở liều khuyến cáo. Công thức không có Bo.
Tần suất
Bộ phận kỹ thuật khuyên phun khoảng 10–15 ngày một lần, mỗi đợt sinh trưởng 2–3 lần: khi cây ra đọt non, sau thu hoạch, sau đợt nắng nóng hay mưa dầm. Không phun dày hơn để mong cây lớn nhanh. Phân bón lá chỉ là phần bổ sung, vẫn phải bón gốc đầy đủ.
Dùng quá liều / tác dụng không mong muốn
Cháy lá, mép lá khô: khi tự tăng liều, phun lúc nắng gắt, phun đẫm đọng giọt.
Chất điều hòa sinh trưởng quá liều: phun chồng nhiều sản phẩm có nitrophenolat, DA-6 thì tổng lượng vượt xa mức thí nghiệm, không tốt hơn.
Thừa đạm: phun dày cộng bón gốc nhiều đạm làm cây ra đọt liên tục, lá mỏng, khó phân hóa mầm hoa; cây xanh đậm, đọt vống thì giãn lần phun.
Nghẹt béc: khi chưa để chitosan tan hết hoặc pha chung với chất kiềm; lọc qua lưới mịn trước khi đổ vào bình.
Lưu ý pháp lý
Công thức chia sẻ để bà con tham khảo, tự pha dùng trong vườn nhà, không đóng gói để bán hay trao đổi.
Theo Luật Trồng trọt số 31/2018/QH14 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 146/2025/QH15), phân bón là hàng hóa kinh doanh có điều kiện, phải có Quyết định công nhận phân bón lưu hành (Điều 36); người sản xuất phải có Giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất phân bón (Điều 41). Chi tiết tại Nghị định 84/2019/NĐ-CP về quản lý phân bón (đã sửa đổi, đang có hiệu lực).
Dùng nguyên liệu có nhãn, rõ nguồn gốc, mang bảo hộ. Hiệu quả phụ thuộc đất, cây, thời tiết; thử trên vài cây trước.
Tóm lại
NPK 15-15-15+TE là phân bón lá cân đối, nuôi thân lá và giúp cây hồi sức; hàm lượng thật khoảng 15-15-15 chứ không phải 20-20-20. Pha 2,5 g/L (40 g cho bình 16 lít), khuấy kỹ cho chitosan tan, thử chai trước, phun lúc mát, 10–15 ngày một lần, không tự tăng liều.
Bà con cần tư vấn thêm về chọn nguyên liệu hay điều chỉnh công thức cho vườn mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Nguồn: Bộ phận kỹ thuật Chelate Asia.
Tài liệu tham khảo: Fernández & Brown (2013), Frontiers in Plant Science – sự hấp thu phân bón qua lá; Przybysz, Gawrońska & Gajc-Wolska (2014), Frontiers in Plant Science – cơ chế tác động của chế phẩm nitrophenolat; Luo và cộng sự (2022), Frontiers in Plant Science – DA-6 trên đậu tương; Malerba & Cerana (2018), Polymers – ứng dụng chitosan trên cây trồng; El Hadrami và cộng sự (2010), Marine Drugs – chitosan trong bảo vệ thực vật; Luật Trồng trọt 31/2018/QH14 (sửa đổi 2025); Nghị định 84/2019/NĐ-CP.
Ảnh minh họa: Herusutimbul, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).