Cây con cần bén rễ, cây sắp ra hoa cần dồn sức: đó là lúc nhà vườn tìm tới phân bón lá nhiều lân. Công thức NPK 13-30-11+TE dạng bột tan có lân hơn gấp đôi đạm, kèm canxi chelate, silic, vi lượng chelate, kali humate–fulvate và hai chất điều hòa sinh trưởng liều rất thấp là NAA, DA-6. Dùng cho cây con sau trồng, cây ra rễ tơ, ra đọt và giai đoạn trước phân hóa mầm hoa; không thay được phân lân bón gốc.
Thành phần cho 1 kg thành phẩm
| Nguyên liệu | Lượng cho 1 kg | Vai trò |
|---|---|---|
| MAP 12-61 (mono amoni phốt phát) | 494 g | Nguồn lân chính, kèm đạm amoni |
| Kali sunphat (K2SO4, K2O 52%, S 18%) | 175 g | Nguồn kali chính, thêm lưu huỳnh, không có clo |
| Urê (N 46%, loại ít biuret) | 155 g | Đạm thấm nhanh qua lá |
| Kali humate–fulvate (K2O 15%, chất hữu cơ 80%) | 80 g | Axit humic, fulvic, thêm ít kali |
| Canxi chelate (Ca-EDTA, Ca 10%) | 50 g | Canxi dạng chelate, không kết tủa với lân |
| Kali silicat bột tan (K2SiO3, SiO2 52%, K2O 32%) | 25 g | Silic cho lá, thân cứng cáp, thêm ít kali |
| Hỗn hợp vi lượng chelate EDTA (TE 11,36%) | 20 g | Sắt, mangan, đồng, kẽm, bo, molypden, chút magie |
| DA-6 98% (diethyl aminoethyl hexanoate) | 1 g | Chất điều hòa sinh trưởng, liều thấp |
| Na-NAA (muối natri của NAA) | 0,5 g | Chất điều hòa sinh trưởng nhóm auxin, liều thấp |
| Tổng | 1.000 g | Không có chất độn |
| Hàm lượng thành phẩm | N 13,05% (urê 7,12%, amoni 5,93%); P2O5 30,15%; K2O 11,08%; S 3,16%; SiO2 1,30%; Ca 0,50%; Fe 805 ppm; Mn 759 ppm; Mg 371 ppm; Cu 300 ppm; Zn 270 ppm; B 114 ppm; Mo 22 ppm; DA-6 979 ppm; NAA 414 ppm; chất hữu cơ 7,77% |
Bộ phận kỹ thuật đã tính lại từng dòng theo hàm lượng chuẩn của nguyên liệu: tổng đúng 100%, đạm lệch 0,05 điểm, lân 0,15 điểm, kali 0,08 điểm so với tên 13-30-11 nên không phải hiệu chỉnh. Nguyên liệu bà con mua có hàm lượng khác (nhất là kali humate–fulvate) thì thành phẩm lệch theo.
Nguyên liệu: cách chọn và tác dụng từng loại
MAP 12-61: gần nửa công thức, quyết định chữ "30" lân. Chọn tinh thể trắng tan trong veo như MAP 12-61 tan trong nước; MAP hạt xám bón gốc nhiều tạp, không dùng phun lá.
Kali sunphat, urê: chọn loại bột, tinh thể trắng tan hoàn toàn dành cho phun lá; urê loại ít biuret.
Kali humate–fulvate: vảy hoặc bột đen bóng; hàng kém lẫn đất cát, hòa để một lúc thấy lắng đáy.
Canxi chelate Ca-EDTA: bột trắng tan trong veo như Canxi chelate Ca-EDTA-10. Nhờ dạng chelate mà canxi trộn chung được với MAP và kali sunphat.
Kali silicat bột tan: bột trắng, hòa cho nước trơn, kiềm, như kali silicat tan K2SiO3. Hàng vón cục cứng là hàng để lâu, đã hút ẩm.
Vi lượng chelate EDTA: chọn hỗn hợp ghi rõ từng chất trên nhãn.
DA-6, Na-NAA: bột trắng, liều rất nhỏ, cân bằng cân tiểu ly 0,01 g; mua hàng có nhãn ghi rõ hàm lượng.
Cách trộn
Trộn nơi khô, dụng cụ khô. Bước 1 – trộn mồi: Na-NAA 0,5 g, DA-6 1 g, vi lượng chelate 20 g, Ca-EDTA 50 g trộn thật đều, thêm khoảng 100 g MAP trộn tiếp. Chất liều nhỏ đổ thẳng vào khối lớn thì chỗ đậm chỗ nhạt.
Bước 2: đổ phần trộn mồi vào MAP còn lại, kali sunphat, urê, đảo kỹ; cuối cùng cho kali silicat và kali humate–fulvate, trộn tới khi đều màu.
Chia hai túi (khi nước giếng cứng hoặc trộn nhiều để dành): túi A gồm kali silicat 25 g + kali humate–fulvate 80 g, túi B là phần còn lại (895 g). Bình 16 lít lấy khoảng 3,4 g túi A và 28,6 g túi B: cho túi A vào bình đã có 3/4 nước, khuấy tan, rồi mới đổ túi B đã hòa sẵn trong xô, thêm nước cho đủ.
Lưu ý khi trộn
Giữ canxi ở dạng chelate. Không thay Ca-EDTA bằng canxi nitrat hay canxi clorua: canxi tự do gặp kali sunphat thành thạch cao, gặp MAP thành canxi phốt phát, đóng cặn, nghẹt béc.
Silic không chịu pha đặc. Theo Fatzinger và Bugbee (Đại học bang Utah, Mỹ), silic chỉ tan tối đa khoảng 1,7 milimol mỗi lít ở pH 4–8; dung dịch silic đậm đặc mà pH không đủ cao thì tan không hết, cặn làm hỏng cả bơm hút phân. Ở 2 g/L, silic chỉ khoảng 0,43 milimol mỗi lít nên tan được; nhưng hòa 32 g trong ca 1 lít thì vượt mức đó khoảng bốn lần, MAP lại làm nước chua, dễ đục, vón. Vì vậy hòa 32 g trong ít nhất 5 lít nước, không pha dung dịch mẹ đặc.
Humate gặp chua dễ vón. Theo Hiệp hội Quốc tế về Chất mùn (IHSS), axit humic không tan khi môi trường chua, bị kết tủa khi thêm axit mạnh. Hòa đặc, nước cứng hoặc tự đổ axit hạ pH thì dễ nổi bông nâu; pha xong phun ngay.
Thử trong chai trước: pha đúng tỷ lệ vào chai nhựa trong, để 15–20 phút, không đục, không lắng mới pha bình lớn.
Kali silicat kiềm, dính da, mắt gây rát. Đeo găng tay, khẩu trang, kính khi cân trộn; cất xa tầm tay trẻ em.
Bảo quản
Urê, MAP, kali humate–fulvate và kali silicat đều hút ẩm, để hở dễ đóng cứng. Đóng túi kín hai lớp, để nơi khô mát; ghi ngày trộn, trộn vừa đủ dùng một đợt. Bột vón cứng, chảy nước thì bỏ.
Nồng độ sử dụng khuyến cáo
Liều trong công thức gốc: 2 g/lít nước, tức 32 g cho bình 16 lít, 400 g cho phuy 200 lít.
Tổng lượng phân trong nước chỉ 0,2%, thấp hơn nhiều mức dễ cháy lá. Cây con, cây đang trổ hoa vẫn nên phun thử vài cây, chờ 3–5 ngày.
Phun ướt đều hai mặt lá, không để đọng giọt; phun sáng sớm hoặc chiều mát, không phun khi sắp mưa.
Ở nồng độ này cây nhận được bao nhiêu
Nồng độ (ppm) = hàm lượng (%) × số gam mỗi lít × 10. Với 2 g/L, trong nước phun có:
| Chất | Nồng độ gần đúng trong nước phun (2 g/L) |
|---|---|
| Đạm (N) | 261 ppm |
| Lân (P2O5) | 603 ppm (tương đương 263 ppm P) |
| Kali (K2O) | 222 ppm (tương đương 184 ppm K) |
| Lưu huỳnh (S) | 63 ppm |
| Silic (SiO2) | 26 ppm |
| Canxi (Ca) | 10 ppm |
| Sắt, mangan | 1,6 và 1,5 ppm |
| Đồng, kẽm | 0,6 và 0,5 ppm |
| Bo (B) | 0,23 ppm |
| DA-6 | 2 ppm |
| NAA | 0,8 ppm |
Đó là lượng có trong nước phun, không phải lượng cây giữ lại. Theo bài tổng quan của Fernández (Tây Ban Nha) và Brown (Đại học California, Davis) trên tạp chí Frontiers in Plant Science, lượng thấm qua lá phụ thuộc độ ẩm, nhiệt độ, ánh sáng, lớp sáp trên lá và tính chất dung dịch, không có tỷ lệ chung. Đạm, lân, kali, magie, lưu huỳnh đi lại mạnh trong cây; canxi, mangan đi lại rất kém, phun canxi, kẽm, sắt, mangan thường chỉ tác dụng tại chỗ. Nên 10 ppm canxi ở đây chỉ là phần bổ sung nhỏ cho lá non, không thay được bón canxi cho đất.
NAA: nhóm cây ăn trái Đại học Virginia Tech (Mỹ) dùng NAA 10–20 ppm để giảm rụng trái táo trước thu hoạch, và lưu ý từ 20 ppm trở lên có thể làm trái chín sớm, giữ được ít ngày hơn. Công thức này chỉ khoảng 0,8 ppm, an toàn; đừng kỳ vọng tác dụng chống rụng trái, đừng tự thêm NAA.
DA-6: Luo và cộng sự (Trung Quốc, Frontiers in Plant Science) phun DA-6 lên lá đậu tương đầu ra hoa ở mức 40, 60, 80 mg/L, mức 60 mg/L cho năng suất cao nhất. Công thức này chỉ khoảng 2 ppm, bằng 1/30 mức đó, là liều hỗ trợ nhẹ.
Vi lượng: sắt, mangan, đồng, kẽm, bo đều dưới 2 ppm, dạng chelate, không có nguy cơ ngộ độc ở liều khuyến cáo.
Tần suất
Bộ phận kỹ thuật khuyên phun khoảng 10–15 ngày một lần, mỗi giai đoạn 2–3 lần: sau trồng khi cây đã bén rễ, khi ra đọt non, trước phân hóa mầm hoa. Cây đã ra hoa rộ thì chuyển sang công thức nuôi hoa, nuôi trái. Phân bón lá chỉ là phần bổ sung, vẫn phải bón gốc đầy đủ.
Dùng quá liều / tác dụng không mong muốn
Cháy lá: khi tự tăng liều nhiều lần, phun lúc nắng gắt, phun đẫm đọng giọt.
Chất điều hòa sinh trưởng: NAA mức cao làm trái chín sớm, khó giữ lâu (Virginia Tech); phun chồng sản phẩm khác có NAA, DA-6 thì tổng lượng vượt xa công thức.
Thừa đạm: phun dày cộng bón gốc nhiều đạm làm cây ra đọt liên tục, khó phân hóa mầm hoa; cây xanh đậm, đọt vống thì giãn lần phun.
Nghẹt béc: khi hòa đặc làm silic kết tủa, humate vón, hoặc lỡ thay canxi chelate bằng canxi thường; lọc qua lưới mịn trước khi đổ vào bình.
Lưu ý pháp lý
Công thức chia sẻ để bà con tham khảo, tự pha dùng trong vườn nhà, không đóng gói để bán hay trao đổi.
Theo Luật Trồng trọt số 31/2018/QH14 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 146/2025/QH15), phân bón là hàng hóa kinh doanh có điều kiện, phải có Quyết định công nhận phân bón lưu hành (Điều 36); người sản xuất phải có Giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất phân bón (Điều 41). Chi tiết tại Nghị định 84/2019/NĐ-CP về quản lý phân bón (đã sửa đổi, đang có hiệu lực).
Dùng nguyên liệu có nhãn, rõ nguồn gốc, mang bảo hộ. Hiệu quả phụ thuộc đất, cây, thời tiết; thử trên vài cây trước.
Tóm lại
NPK 13-30-11+TE là phân bón lá nhiều lân cho cây ra rễ, ra đọt, chuẩn bị ra hoa. Pha 2 g/L (32 g cho bình 16 lít) trong đủ nước, thử chai trước, phun lúc mát, 10–15 ngày một lần, không tự tăng liều.
Bà con cần tư vấn thêm về chọn nguyên liệu hay điều chỉnh công thức cho vườn mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Nguồn: Bộ phận kỹ thuật Chelate Asia.
Tài liệu tham khảo: Fernández & Brown (2013), Frontiers in Plant Science – sự hấp thu phân bón qua lá; Fatzinger & Bugbee (2021), Đại học bang Utah – pH và độ tan của kali silicat trong phân bón lỏng; Hiệp hội Quốc tế về Chất mùn (IHSS) – định nghĩa chất mùn, axit humic; Luo và cộng sự (2022), Frontiers in Plant Science – DA-6 trên đậu tương; Virginia Tech Tree Fruit Horticulture (2013) – giảm rụng trái trước thu hoạch; Luật Trồng trọt 31/2018/QH14 (sửa đổi 2025); Nghị định 84/2019/NĐ-CP.
Ảnh minh họa: Doyanmoto, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).