Bón lót đầu vụ hay bón phục hồi sau thu hoạch, nhiều nhà vườn cần một loại phân cân đối đạm – lân – kali. Bài này chia sẻ công thức NPK 15-15-15+TE trộn khô để bón gốc, có thêm lưu huỳnh và chút vi lượng. Kali lấy từ kali sunphat nên không có clo. Lượng dưới đây tính cho 1.000 kg (1 tấn) thành phẩm; trộn ít hơn thì chia theo tỷ lệ.
Thành phần cho 1.000 kg (1 tấn) thành phẩm
| Nguyên liệu | Lượng cho 1 tấn | Vai trò |
|---|---|---|
| DAP 16-45 (diamoni phốt phát) | 300 kg | Nguồn lân chính, thêm đạm amoni |
| Kali sunphat (K2SO4, K2O 50%, S 16%) | 300 kg | Nguồn kali, thêm lưu huỳnh, không có clo |
| Urê (N 46%) | 200 kg | Nguồn đạm chính |
| Supe lân đơn (P2O5 hữu hiệu 16%) | 100 kg | Thêm lân, kèm canxi và lưu huỳnh từ thạch cao |
| Amoni sunphat (SA, N 21%, S 23%) | 60 kg | Đạm amoni và lưu huỳnh |
| Canxi chelate (Ca-EDTA, Ca 10%) | 10 kg | Bổ sung chút canxi |
| Magie sunphat (MgSO4.7H2O, Mg 9,6%) | 10 kg | Bổ sung chút magie, lưu huỳnh |
| Bo tan DOT (dinatri octaborat, B 20,5%) | 10 kg | Bo cho ra rễ, ra hoa, đậu trái |
| Kẽm chelate (Zn-EDTA, Zn 15%) | 5 kg | Vi lượng kẽm |
| Sắt chelate (Fe-EDTA, Fe 13%) | 5 kg | Vi lượng sắt |
| Tổng | 1.000 kg | Không có chất độn |
| Hàm lượng thành phẩm | N 15,26%; P2O5 15,1%; K2O 15%; S 6,31%; Ca 0,1%; B 0,205%; Mg 960 ppm; Zn 750 ppm; Fe 650 ppm |
Bộ phận kỹ thuật đã tính lại từng dòng theo hàm lượng chuẩn của nguyên liệu: tổng đúng 100%; đạm 15,26% (urê 9,2 + DAP 4,8 + amoni sunphat 1,26), lân 15,1%, kali 15% — khớp tên 15-15-15, không cần hiệu chỉnh. Lưu huỳnh 6,31% là chưa tính phần thạch cao có sẵn trong supe lân. Nếu bà con dùng DAP loại thường 18-46 thì đạm khoảng 15,9%, lân khoảng 15,4%. Canxi, magie chỉ khoảng 0,1%, nên không thay được phân canxi, phân magie.
Nguyên liệu: cách chọn và tác dụng từng loại
DAP và urê: chọn hạt cứng, đều, khô, ít bụi; hạt bóp là vỡ, dính tay, bao vón cục là hàng đã hút ẩm.
Kali sunphat: trắng đến trắng ngà, khô rời. Theo Khuyến nông Đại học Mississippi (Hoa Kỳ), tính trên mỗi đơn vị kali, chỉ số muối của kali sunphat là 14, chưa bằng nửa kali clorua (32). Dùng loại rõ hàm lượng như Kali sunphat K2SO4.
Supe lân đơn: gồm lân dễ tan và thạch cao (canxi sunphat) sinh ra khi sản xuất, nên ngoài lân còn cho canxi, lưu huỳnh. Hàng tốt khô, tơi; hàng ẩm nhão, mùi chua gắt thì không nên mua.
Magie sunphat, bo DOT, các loại EDTA: dạng tinh thể, bột tan hoàn toàn. Kẽm chelate nên chọn hàng ghi rõ hàm lượng như Kẽm chelate Zn-EDTA-15; magie dùng Magie sunphat MgSO4.7H2O. Bột vón cứng, có cặn lạ khi hòa nước là hàng kém.
Cách trộn
Chọn nguyên liệu cùng cỡ hạt. Khuyến nông Đại học Mississippi lưu ý nguyên liệu khác cỡ hạt sẽ tách lớp khi bốc vác và khi rải; cỡ hạt tương đồng là yếu tố quan trọng nhất để phân trộn đều.
Bước 1: trộn mồi 40 kg vi lượng với khoảng 100 kg kali sunphat cho đều màu. Bước 2: thêm phần kali sunphat còn lại, DAP, supe lân, amoni sunphat, đảo đều.
Bước 3 – urê sau cùng: chỉ trộn urê ngay hôm bón rồi bón luôn (lý do ở mục dưới). Trộn trên bạt khô, có mái che.
Lưu ý khi trộn
Urê gặp supe lân dễ nhả nước. Tài liệu của Trung tâm Phát triển Phân bón Quốc gia TVA (Hoa Kỳ), lưu tại thư viện IFDC, cho biết urê chỉ tương hợp hạn chế với supe lân: phản ứng giữa hai chất có thể giải phóng nước kết tinh, làm cả mẻ phân ướt nhão, không dùng được; trộn xong bón ngay thì thường không sao, đóng bao để dành mới hỏng. Vì vậy: trộn mẻ nào bón hết trong ngày.
Muốn trộn sẵn để lâu: bỏ 100 kg supe lân, thay bằng 36 kg DAP và bớt 12 kg urê. Số ký đạm, lân, kali giữ nguyên, tổng còn khoảng 923 kg (khoảng 16,5-16,4-16,2), nên 50 kg cũ thay bằng khoảng 46 kg mới; chỉ mất phần canxi, lưu huỳnh của supe lân.
Không trộn chung vôi, tro bếp: đạm gặp chất kiềm bay amoniac. Bón vôi thì bón riêng, cách vài tuần.
Đeo khẩu trang, găng tay, kính khi trộn; để xa trẻ em, thức ăn chăn nuôi.
Bảo quản
Phần trộn sẵn chưa có urê đóng bao hai lớp, buộc kín, kê cao, để nơi khô mát, ghi ngày trộn; urê để bao riêng. Mẻ đã có urê thì bón trong ngày, không cất lại. Vón nhẹ đập tơi vẫn dùng; ướt nhão, chảy nước là đã hỏng.
Nồng độ sử dụng khuyến cáo
Rải khô quanh gốc
Lượng bón tùy cây và phân tích đất, nhưng trần liều do bo quyết định. Theo Khuyến nông Đại học Nebraska (Hoa Kỳ), mỗi lần bón bo vào đất không nên quá 1 pound/mẫu Anh, tức khoảng 1,1 kg bo/ha, và rải đều tốt hơn bón tập trung.
Công thức có 0,205% bo, nên mỗi lần bón tối đa khoảng 500 kg/ha, tức 50 kg cho 1.000 m², chừng 50 g cho mỗi mét vuông vùng rễ. Lượng này đưa vào đất khoảng 76 kg đạm, 75 kg lân (P2O5), 75 kg kali (K2O) và 1 kg bo mỗi ha.
Cây cần nhiều hơn thì thêm phân đơn không có bo; đang dùng phân khác có bo thì cộng dồn. Rải theo hình chiếu tán, cách thân, bón xong lấp đất hoặc tưới đẫm.
Hòa nước tưới gốc
Liều trong công thức gốc: 5 g phân cho 1 lít nước, tức 80 g cho bình 16 lít, 1 kg cho phuy 200 lít. Khuấy kỹ, để lắng vài phút; supe lân có ít cặn thạch cao, tưới phần nước trong, cặn rải quanh gốc.
Dung dịch 5 g/L đã khá đậm (0,5%): chỉ tưới lên đất đã ẩm quanh gốc, không phun lá, không châm qua ống nhỏ giọt. Cây con thì pha loãng hơn.
Giữ trần theo diện tích: mỗi mét vuông vùng rễ tối đa 10 lít dung dịch 5 g/L mỗi lần (bằng 50 g phân).
Ở nồng độ này cây nhận được bao nhiêu
Nồng độ trong nước tưới (ppm) = hàm lượng (%) × số gam mỗi lít × 10. Với 5 g/L:
| Chất | Trong nước tưới gốc (5 g/L) | Khi bón 500 kg/ha |
|---|---|---|
| Đạm (N) | khoảng 763 ppm | khoảng 76 kg/ha |
| Lân | khoảng 755 ppm P2O5 (khoảng 330 ppm P) | khoảng 75 kg P2O5/ha |
| Kali | 750 ppm K2O (khoảng 623 ppm K) | 75 kg K2O/ha |
| Lưu huỳnh (S) | khoảng 315 ppm | khoảng 32 kg/ha |
| Canxi (Ca) | 5 ppm | 0,5 kg/ha |
| Magie (Mg) | khoảng 4,8 ppm | khoảng 0,5 kg/ha |
| Kẽm (Zn) | khoảng 3,8 ppm | khoảng 0,38 kg/ha |
| Sắt (Fe) | khoảng 3,3 ppm | khoảng 0,33 kg/ha |
| Bo (B) | khoảng 10 ppm | khoảng 1 kg/ha |
Đây là lượng đưa vào đất, không phải lượng cây hút hết. Đạm từ urê dễ hao nhất: theo Khuyến nông Đại học bang Montana (Hoa Kỳ), urê rải lên mặt đất ẩm rồi đất khô dần là lúc mất đạm nhiều nhất, có thể tới 22% trong một tuần; cần một trận mưa từ khoảng 13 mm trở lên mới đưa urê xuống đất, mưa lắt nhắt có khi còn mất nhiều hơn. Vì vậy nên lấp đất hoặc tưới đẫm.
Riêng sắt: theo Khuyến nông Đại học bang North Dakota (Hoa Kỳ), sắt EDTA chỉ giữ dạng tan khi đất có pH từ 6,3 trở xuống, còn sắt EDDHA tới pH 9. Đất kiềm, nhiều vôi thì nên bổ sung riêng sắt EDDHA.
Về độ chua: theo bảng của Khuyến nông Đại học Mississippi, mỗi ký đạm từ urê về lâu dài làm chua đất tương đương 1,8 kg vôi (CaCO3), từ DAP 3,5 kg, từ amoni sunphat 5,3 kg; cộng lại mỗi tấn công thức cần khoảng 400 kg vôi để trung hòa. Đất chua nên đo pH định kỳ.
Tần suất
Không bón dồn: chia lượng cả vụ thành vài lần theo giai đoạn cây, cách nhau vài tuần, mỗi lần không quá 500 kg/ha. Vụ sau dựa vào phân tích đất, lá để điều chỉnh.
Dùng quá liều / tác dụng không mong muốn
Ngộ độc bo: lá vàng, cháy chóp và mép lá. Khuyến nông Đại học Nebraska cảnh báo bón bo quá tay gây ngộ độc, liều vừa với cây này có thể đã độc với cây khác, và bo độc với hạt giống nên không bón vào rãnh gieo.
Xót rễ, cháy hạt: Khuyến nông Đại học Mississippi lưu ý phân đặt sát hạt hoặc rễ dễ gây hại; urê và DAP sinh amoniac tự do nên không đặt sát hạt giống, rễ non.
Mặn đất: bón dày không tưới, nhất là đất cát, chậu trồng, làm cây héo, khô mép lá.
Lưu ý pháp lý
Công thức chia sẻ để bà con tham khảo, tự phối trộn dùng trong vườn nhà, không đóng gói để bán hay trao đổi.
Theo Luật Trồng trọt số 31/2018/QH14 (sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 146/2025/QH15), phân bón là hàng hóa kinh doanh có điều kiện, phải có Quyết định công nhận phân bón lưu hành (Điều 36); cơ sở sản xuất phải có Giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất phân bón (Điều 41), chi tiết tại Nghị định 84/2019/NĐ-CP (đã sửa đổi); tra hiệu lực trên vanban.chinhphu.vn hoặc thuvienphapluat.vn.
Dùng hóa chất có nhãn, mang bảo hộ. Kết quả tùy đất, cây, thời tiết; thử vài cây trước.
Tóm lại
NPK 15-15-15+TE là công thức bón gốc cân đối, không clo. Nhớ nhất: có urê và supe lân thì trộn xong bón ngay, không đóng bao để dành. Mỗi lần không quá 50 kg/1.000 m² vì giới hạn bo; hòa nước 5 g/L chỉ tưới lên đất ẩm; bón xong lấp đất hoặc tưới đẫm.
Bà con cần tư vấn thêm về chọn nguyên liệu hay điều chỉnh công thức cho vườn mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Nguồn: Bộ phận kỹ thuật Chelate Asia.
Tài liệu tham khảo: Balay & Slappey (1983), TVA National Fertilizer Development Center – Handling and distributing urea (thư viện IFDC); Bryant, Oldham & Jones (2024), Khuyến nông Đại học Mississippi – Inorganic fertilizers for crop production (P2500); Maharjan và cộng sự (2018), Khuyến nông Đại học Nebraska – Micronutrient management in Nebraska (G1830); Engel, Đại học bang Montana – Urea volatilization: what have we learned?; Zeleznik & McGinnis (2023), Khuyến nông Đại học bang North Dakota – Iron chlorosis in trees (F1868); Luật Trồng trọt 31/2018/QH14 (sửa đổi 2025); Nghị định 84/2019/NĐ-CP.
Ảnh minh họa: Suyash Dwivedi, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).