Nhiều nhà vườn vải thiều bón phân theo thói quen: được giá thì bón đậm, mất giá thì bỏ đói cây. Cây vải ăn phân khá khỏe; lộc sau thu hoạch đủ chất mới thành cành mẹ tốt, năm sau mới có hoa. Bài này gom lượng phân bón gốc theo tuổi cây của Đại học Nông nghiệp Punjab (PAU, Ấn Độ) đăng trên tạp chí Indian Horticulture của ICAR, cách chia lần của CIRAD (Pháp) và một thí nghiệm kali – đạm ở Quảng Đông (Trung Quốc), kèm cách đổi ra urê, supe lân, kali clorua.

Lượng phân cho một cây mỗi năm theo tuổi

Bảng của PAU tính cho một cây trong một năm, ghi bằng phân đơn: urê, supe lân và kali clorua (MOP). Từ đó quy ra chất nguyên chất N – P2O5 – K2O theo hàm lượng thông dụng: urê 46% N, supe lân 16% P2O5, kali clorua 60% K2O.

  • Cây 1–3 tuổi: phân chuồng hoai 10–20 kg; urê 150–500 g; supe lân 200–600 g; kali clorua 60–150 g. Tương đương khoảng 69–230 g N, 32–96 g P2O5, 36–90 g K2O.

  • Cây 4–6 tuổi: phân chuồng 25–40 kg; urê 500–1.000 g; supe lân 750–1.250 g; kali clorua 200–300 g. Tương đương 230–460 g N, 120–200 g P2O5, 120–180 g K2O.

  • Cây 7–10 tuổi: phân chuồng 40–50 kg; urê 1.000–1.500 g; supe lân 1.500–2.000 g; kali clorua 300–500 g. Tương đương 460–690 g N, 240–320 g P2O5, 180–300 g K2O.

  • Cây trên 10 tuổi: phân chuồng 60 kg; urê 1.600 g; supe lân 2.250 g; kali clorua 600 g. Tương đương khoảng 736 g N, 360 g P2O5, 360 g K2O.

Cây nhỏ, tán hẹp lấy mức dưới; cây tán rộng, sai quả lấy mức trên. Bảng của CIRAD cho cây từ 10 tuổi khoảng 920 g N/năm, cùng cỡ với PAU.

Cách quy đổi ra phân đơn

Công thức chung: lượng phân cần = lượng chất nguyên chất ÷ hàm lượng của phân (viết dạng số thập phân). Ví dụ cây vải 12 tuổi cần 736 g N, 360 g P2O5, 360 g K2O:

  • Urê: 736 ÷ 0,46 = 1.600 g, tức 1,6 kg.

  • Supe lân: 360 ÷ 0,16 = 2.250 g. Bao ghi 16,5% P2O5 thì 360 ÷ 0,165 ≈ 2.180 g.

  • Kali clorua: 360 ÷ 0,60 = 600 g.

Dùng phân khác, ví dụ kali sunphat 52% K2O, thì chia cho đúng con số in trên bao: 360 ÷ 0,52 ≈ 690 g.

Chia lần bón trong năm

Cách chia của PAU

Ở Punjab, vải ra hoa tháng 2–3, thu hoạch khoảng tháng 6, nhịp vụ gần giống vải miền Bắc nước ta. PAU khuyên:

  • Tháng 12: bón toàn bộ phân chuồng, toàn bộ supe lân và toàn bộ kali clorua. Tháng này không bón đạm.

  • Giữa tháng 2, lúc cây sắp ra hoa: bón một nửa lượng urê.

  • Giữa tháng 4, sau khi đậu quả: bón nửa urê còn lại để nuôi quả.

Nhà vườn giỏi ở đó còn bón thêm 0,5–1,5 kg urê/cây ngay sau thu hoạch cho lộc khỏe.

Cách chia ba lần của CIRAD

  • Sau thu hoạch: 1/2 tổng lượng phân, nuôi các đợt lộc sẽ thành cành mẹ.

  • Khi nhú chùm hoa: 1/4 lượng phân.

  • Sau đợt rụng quả sinh lý, khi quả đã đậu chắc: 1/4 còn lại.

Áp cho cây trên 10 tuổi: urê 1.600 × 1/2 = 800 g sau thu hoạch, 1.600 × 1/4 = 400 g khi nhú hoa, 400 g sau rụng quả sinh lý; kali clorua 300 – 150 – 150 g; supe lân 1.125 – 560 – 560 g. CIRAD nhắc: sau chừng bốn tháng ra lộc, cây vải cần một quãng “nghỉ” (khô, lạnh) mới phân hóa mầm hoa, nên không bón đạm vào quãng đó.

Đất đồi nghèo kali: cân lại kali so với đạm

Bảng PAU có K2O chỉ bằng khoảng nửa N (360 so với 736 g), làm cho đất phù sa bắc Ấn Độ. Thí nghiệm 2009–2012 của Yao và cộng sự (Acta Horticulturae, 2014) trên giống Phi Tử Tiếu ở vườn đồi Quảng Đông, đất thiếu đạm và kali, cho năng suất và lãi cao nhất khi K2O bằng 1,2 lần N; tác giả khuyên tỷ lệ K2O/N từ 1,0 đến 1,2. Vườn đồi đã xét nghiệm thấy nghèo kali thì với 736 g N, K2O khoảng 736–883 g, tức kali clorua từ 736 ÷ 0,6 ≈ 1.230 g đến 883 ÷ 0,6 ≈ 1.470 g mỗi cây.

Cách bón

  • Rải phân dưới tán, dồn về vùng mép tán, nơi có nhiều rễ hút (CIRAD). Không đổ phân sát gốc.

  • Phân chuồng phải hoai mục; rải cùng supe lân, xới nhẹ cho lấp phân.

  • Đất khô thì tưới nước sau khi bón cho phân tan, đừng để phân nằm phơi trên mặt đất.

  • CIRAD khuyên bổ sung bo và canxi bằng cách phun lá lúc đậu quả, ví dụ bo DOT, pha theo hướng dẫn trên bao bì.

Lưu ý khi bón

  • Chỉ để tham khảo: Cơ quan Phát triển Làm vườn Quốc gia Ấn Độ (NHB) khuyên phân tích đất để chỉnh liều.

  • Thử trước: đổi loại phân hoặc nâng kali thì bón vài cây, theo dõi lộc, lá một tháng rồi mới làm cả vườn.

  • Đúng thời điểm: cây cần dừng lộc để ra hoa thì không bón đạm, kẻo lộc ra muộn làm hoa kém.

  • Không dồn một lần: lượng urê lớn nên chia nhỏ, nhất là khi đất khô, để khỏi xót rễ.

Tóm lại

Cây vải trên 10 tuổi theo mức PAU cần chừng 60 kg phân chuồng, 1,6 kg urê, 2,25 kg supe lân, 600 g kali clorua mỗi năm; cây nhỏ bón ít hơn theo tuổi. Đạm chia trước hoa và sau đậu quả, hoặc 1/2 – 1/4 – 1/4 theo CIRAD; đất đồi nghèo kali thì nâng kali.

Bà con cần tư vấn chọn phân cho vườn vải cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Punjab Agricultural University / ICAR – Prospects of litchi cultivation in Punjab (Indian Horticulture, 2022); ICAR – When and how to fertilize fruit plants (Indian Horticulture, 2020); CIRAD – Cultivation of litchi (FruiTrop số 156, 2008); Yao và cộng sự – Effect of application ratio of potassium over nitrogen on litchi growth and fruit quality (Acta Horticulturae 1029, 2014); National Horticulture Board (Ấn Độ) – Litchi: Manuring & Fertilization.

Ảnh minh họa: Asit K. Ghosh (Thaumaturgist), Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).