Nhà nào đun củi cũng có sẵn một đống tro bếp. Nhiều bà con quen tay hốt tro rải gốc cây vì nghĩ là "bón kali". Ý đó chưa đủ: khuyến nông các trường đại học Mỹ xếp tro củi gỗ vào nhóm chất cải tạo đất giống vôi trước, rồi mới tới vai trò cấp kali. Rải đúng đất thì có lợi, rải nhầm đất thì cây vàng lá, khó lớn.

Trong tro củi gỗ có gì?

Khi gỗ cháy, đạm (N) bay theo khói, còn lại các chất khoáng. Thành phần tro dao động nhiều theo loại gỗ và cách đốt, nên mỗi nguồn ghi một khác:

  • Canxi là nhiều nhất: Đại học Wisconsin ghi canxi chiếm khoảng 20% trở lên; Đại học Penn State quy ra khoảng 32% canxi oxit (CaO).

  • Kali: Penn State ghi K₂O khoảng 3–7%, Đại học Iowa ghi 5–8%, tùy loại cây đem đốt.

  • Lân: ít, khoảng 1–2% P₂O₅ (Penn State).

  • Magie, lưu huỳnh: mỗi thứ tối đa khoảng 2% (Wisconsin), kèm vết sắt, mangan, kẽm, bo.

  • Đạm: gần như bằng 0. Iowa ước tro củi tương đương phân 0-1-3 — nói nôm na là bao vôi pha chút kali, không phải bao phân kali.

Tro làm đất bớt chua giống vôi, nhưng yếu hơn

Tro chứa oxit và cacbonat nên trung hòa axit, đẩy pH đất lên, có điều yếu hơn vôi:

  • Penn State tính khoảng 1,5 kg tro mới bằng 1 kg đá vôi nghiền về khả năng nâng pH.

  • Iowa ghi đương lượng canxi cacbonat (CCE) của tro chỉ 25–59%, trong khi vôi khoảng 90–95%; có mẻ phải dùng gấp 2–4 lần lượng vôi mới được cùng tác dụng.

  • Tro tan nhanh hơn vôi nên pH thay đổi nhanh, dễ quá tay.

Bài tổng quan của Demeyer và cộng sự (2001) trên tạp chí Bioresource Technology cũng kết luận tro gỗ vừa khử chua vừa cấp dinh dưỡng, đặc biệt hợp với đất chua vùng nhiệt đới.

Đất nào, cây nào nên dùng – không nên dùng

Việc đầu tiên là đo pH đất, vì tro chỉ có ích khi đất đang chua.

  • Nên dùng: đất chua, nhất là đất chua lại nghèo kali (Đại học Oregon State).

  • Không dùng: Penn State khuyên ngưng khi pH đất từ 6,8 trở lên; Iowa và Oregon State: không bón khi pH trên 7,0.

  • Tránh xa cây ưa chua: việt quất (blueberry), các loại đỗ quyên (azalea, rhododendron), dương xỉ… (Iowa, Wisconsin, Oregon State).

  • Khoai tây: đất pH cao làm củ dễ bị bệnh ghẻ, nên hạn chế rải tro ruộng khoai.

  • Không bón lúc gieo hạt: muối trong tro có thể làm cháy rễ cây con. Oregon State khuyên rải tro khoảng 2 tuần trước khi gieo trồng.

Nếu đất không chua mà cây vẫn cần kali, bà con nên dùng loại kali không làm tăng pH như kali sunphat (K2SO4), liều theo kết quả phân tích đất hoặc hướng dẫn trên bao bì.

Bón bao nhiêu là vừa?

Mức trần mỗi trường một khác, chưa đo pH thì chọn mức thấp:

  • Iowa: tối đa 20 pound cho 1.000 bộ vuông mỗi năm, quy ra chừng 100 g/m²/năm (khoảng 1 kg cho 10 m²). Wisconsin: 15–20 pound, tức khoảng 70–100 g/m²/năm.

  • Oregon State cho trần cao hơn, khoảng 10 pound cho 100 bộ vuông mỗi năm (gần 0,5 kg/m²), nhưng chỉ cho đất chua và phải đo lại pH hằng năm.

  • Ủ phân: Iowa khuyên tro không quá 5% thể tích đống ủ.

Cách rải: sàng bỏ than cục, rải đều trên đất ẩm ngày lặng gió, cào nhẹ cho tro lẫn vào lớp đất mặt 5–10 cm. Không đổ tro thành đống: Iowa và Oregon State cảnh báo muối đậm đặc ngấm xuống làm "chết" đất chỗ đó.

Không trộn tro với phân đạm urê, đạm amoni

Iowa dặn không bao giờ trộn tro với urê, amoni nitrat hay amoni sunphat. Tro rất kiềm, gặp các loại đạm này sẽ đẩy đạm thành khí amoniac bay đi — mùi khai bốc lên chính là đạm đang mất. Cần bón cả hai thì tách riêng, không trộn chung, không rải cùng một chỗ một lúc.

Loại tro nào tuyệt đối không dùng

  • Tro than đá, than nướng (than tổ ong, than viên), tro đốt rác, bìa giấy (Oregon State).

  • Tro từ gỗ đã sơn, nhuộm, tẩm thuốc chống mối mọt (Oregon State, Iowa, Wisconsin).

  • Tro lẫn nhựa, dầu thải, giấy in màu (Wisconsin, Penn State). Penn State chỉ chấp nhận tro từ vật liệu thực vật, không lẫn nguồn tổng hợp — nên gỗ ván ép, ván dăm có keo cũng loại ra.

  • Gỗ không rõ nguồn gốc, cây mọc cạnh khu công nghiệp: Wisconsin lưu ý tro có thể chứa vết chì, cadimi.

Lưu ý an toàn khi rải tro

  • Tro là chất kiềm mạnh, bụi tro gây rát da, cay mắt, khó thở. Mặc áo dài tay, quần dài, đeo găng, kính và khẩu trang (Wisconsin, Oregon State).

  • Rải lúc lặng gió, đứng đầu gió; để tro nguội hẳn, nhặt hết than còn hồng.

  • Cất tro trong thùng có nắp, chỗ khô, vì tro gặp ẩm sẽ vón cục; không tưới đẫm ngay sau khi rải kẻo trôi dinh dưỡng (Iowa).

  • Đo lại pH mỗi năm; pH đã lên gần 6,5–7 thì dừng rải tro.

Tóm lại

Tro củi gỗ là "vôi nhẹ" kèm ít kali, lân, magie. Chỉ dùng cho đất chua, tránh cây ưa chua, rải mỏng, cách xa lúc gieo hạt, không trộn với urê hay đạm amoni, và chỉ dùng tro gỗ sạch. Đo pH trước khi rải là cách chắc ăn nhất.

Bà con cần tư vấn thêm về cải tạo đất chua hay bổ sung kali cho cây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Penn State Extension – Using Organic Nutrient Sources; Iowa State University Extension – Using Wood Ashes in the Home Garden; University of Wisconsin–Madison Extension – Using Wood Ash in the Home Garden; Oregon State University Extension – Use fireplace ash sparingly to boost garden soil; Demeyer A., Voundi Nkana J.C., Verloo M.G. (2001), Characteristics of wood ash and influence on soil properties and nutrient uptake: an overview, Bioresource Technology 77(3).

Ảnh minh họa: Laurentius, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).