Vườn cà phê, tiêu, cây ăn trái mấy năm đầu thường để trống giữa hàng: mưa trôi đất, nắng đất chai, cỏ tranh mọc kín. Ở các đồn điền cọ dầu, cao su vùng nhiệt đới, người ta xử lý chỗ trống này bằng cách trồng một thảm cây họ đậu sống sát mặt đất. Khác với cây phân xanh trồng một vụ rồi cày vùi, thảm này ở lại trong vườn lâu dài, được phát định kỳ, lá rụng và phần cắt mục ra thành phân.

Thảm cây họ đậu làm được gì cho vườn?

  • Giữ đất: thảm dây lá phủ kín mặt đất, chống xói mòn và giảm lượng thuốc cỏ phải dùng (cơ sở dữ liệu Tropical Forages của CIAT/ILRI).

  • Lấn cỏ dại: đậu mèo được dùng để khống chế cỏ tranh ở Benin và cả Việt Nam (Tropical Forages).

  • Thêm đạm: rễ có nốt sần, vi khuẩn trong nốt sần lấy đạm từ không khí; lá rụng và phần phát bỏ trả đạm, chất hữu cơ lại cho đất.

Đạm thật sự được bao nhiêu?

Vườn bơ ở Úc

Nhóm của Đại học Southern Cross (Úc, đăng trên tạp chí Agronomy năm 2019) trồng lạc dại (Arachis pintoi, giống Amarillo) xen cỏ ba lá trắng giữa hàng hai vườn bơ Hass. Sau 14 tháng:

  • Vườn 1 cho 7.377 kg chất khô/ha, riêng lạc dại 6.447 kg; vườn 2 cho 4.467 kg/ha, lạc dại 3.353 kg.

  • Thân lá cây đậu ở vườn 1 tích được 157 kg đạm/ha, trong đó lạc dại 119 kg.

  • Nhưng chỉ một phần là đạm lấy từ không khí: lạc dại lấy khoảng 50–60% đạm từ không khí vào tháng nóng, chỉ khoảng 30% vào mùa thu và đầu xuân; phần còn lại cây hút từ đất.

Tác giả ước thảm cây đậu góp khoảng 50 kg đạm cố định/ha, đủ bù một phần phân đạm cho cây bơ chứ không thay được hết.

Đồn điền cọ dầu ở Papua New Guinea

Nghiên cứu đăng trên tạp chí Plant and Soil năm 2023 (Đại học Adelaide, Hiệp hội Nghiên cứu Cọ dầu PNG) ước thảm cây đậu dưới vườn cọ dưới 5 năm tuổi cố định khoảng 48–102 kg đạm/ha/năm trong thân lá. Các báo cáo ở Malaysia ghi tới 150–200 kg đạm/ha/năm, nhưng đó là nơi thảm phủ gần kín đất; ở PNG thảm chỉ phủ 17–44% do bóng tán, phát lối thu hoạch và dọn vòng gốc. Hai điểm bà con nên nhớ:

  • Vườn khép tán thì thảm tàn dần. Ở vườn trên 5 năm, lượng thảm và đạm cố định giảm rõ; từ năm thứ 7 chỉ còn loài Calopogonium caeruleum (có lẽ chịu bóng tốt hơn) sống được.

  • Đất nhiều đạm thì cây đậu "lười" cố định. Tỉ lệ đạm lấy từ không khí giảm rõ khi nitrat trong đất vượt khoảng 5 mg N/kg. Bón nhiều phân đạm lên thảm thì cây đậu dùng đạm sẵn có thay vì tự cố định.

Mấy loại cây họ đậu che phủ hay gặp

Lạc dại (Arachis pintoi)

  • Bò sát đất bằng thân bò; giống Amarillo cao khoảng 10 cm, có lúc tới 20 cm. Thân bò lan tới 2 m mỗi năm ở vùng nhiệt đới ẩm.

  • Thuộc nhóm chịu bóng tốt nhất trong các cây đậu nhiệt đới, hợp dưới tán cây ăn trái, cà phê.

  • Hợp đất pH khoảng 4,5–7,2 (dưới 5,4 thì chậm lớn), mưa trên 1.500 mm/năm, chịu được mùa khô 4 tháng.

  • Trồng bằng hạt (10–30 kg hạt cả vỏ/ha, sâu 2–5 cm) hoặc giâm hom thân.

Đậu mèo (Mucuna pruriens)

  • Dây leo quấn rất khỏe, thân dài tới 18 m, cho 5–12 tấn chất khô/ha tùy lượng mưa.

  • Chủ yếu dùng làm phân xanh, cây phủ đất và cây luân canh trên đất bỏ hóa; không chịu úng.

  • Mọc lấn mạnh, đè cả cây trồng chung, nên phải canh phát, không để dây quấn lên cây con.

Calopogonium mucunoides

  • Dây bò, quấn, tạo thảm lá dày 30–50 cm, đã được dùng làm cây phủ trong đồn điền nhiệt đới khoảng 100 năm.

  • Mọc nhanh từ hạt, phủ đất sớm nhưng không chịu bóng rợp nặng, chịu hạn kém; nơi mưa trên 1.500 mm sống 2–3 năm, nơi khô hơn chỉ như cây một năm.

Bố trí trong vườn thế nào?

  • Trồng ở giữa hàng, chừa vòng gốc sạch để cây chính không bị giành nước, phân.

  • Phát định kỳ, rải phần cắt về phía hàng cây làm lớp phủ.

  • Thảm phủ phát huy tốt nhất khi vườn còn non, tán chưa khép; vườn đã khép tán nên chọn lạc dại.

  • Khi gieo lạc dại nên chủng vi khuẩn nốt sần Bradyrhizobium (chủng khuyến cáo CIAT 3101); đậu mèo đáp ứng tốt với lân và vôi trên đất chua.

  • Nhóm nghiên cứu vườn bơ nghi thiếu mưa hoặc thiếu molypden làm cây đậu cố định đạm kém. Đất chua nghèo molypden, bà con có thể bổ sung Natri Molipdate theo hướng dẫn trên bao bì.

Lưu ý

  • Hạt đậu mèo có độc: chứa L-dopa từ dưới 2% tới trên 7%; hạt chưa xử lý độc cho người và heo, gà. Không ăn, không cho vật nuôi ăn hạt sống.

  • Calopogonium nhiễm tuyến trùng nốt sưng Meloidogyne javanica; vườn tiêu, cà phê, rau đã có tuyến trùng nên cân nhắc.

  • Không trồng lạc dại trong vườn mãng cầu, na: Tropical Forages cảnh báo nấm Cylindrocladium có thể hại nặng lá các cây này.

  • Lạc dại mọc rồi rất khó diệt vì hạt tồn trong đất lâu; chọn chỗ trồng cho kỹ.

Tóm lại

Thảm cây họ đậu sống giữa hàng giúp giữ đất, lấn cỏ và góp thêm đạm, nhưng lượng đạm cố định đo được chỉ khoảng 50–100 kg/ha/năm ở vườn non và giảm khi vườn khép tán hoặc đất đã nhiều đạm. Lạc dại hợp vườn có bóng râm; đậu mèo, Calopogonium mọc nhanh nhưng phải canh dây leo, độc tính hạt và tuyến trùng.

Bà con cần tư vấn thêm về cách bón phân cho vườn có trồng cây che phủ, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Rose T.J., Kearney L.J. (2019), Biomass production and potential fixed nitrogen inputs from leguminous cover crops in subtropical avocado plantations, Agronomy 9(2):70; Pipai R. và cs. (2023), Biological nitrogen fixation by legume cover plants in oil palm plantations, Plant and Soil; Tropical Forages (CIAT, ILRI và đối tác) – Arachis pintoi, Mucuna pruriens, Calopogonium mucunoides.

Ảnh minh họa: Harry Rose, Wikimedia Commons (CC BY 2.0).