Đi mua phân lân, bà con gặp đủ tên: supe lân, DAP, MAP và supe lân kép (TSP, triple superphosphate). Nhiều người nghĩ supe lân kép chỉ là supe lân "đậm" hơn, nhưng nó khác cả về thành phần, cách phản ứng trong đất lẫn chuyện trộn với phân khác. Hiểu đúng thì bón mới hiệu quả, khỏi phí tiền.
Supe lân kép là gì?
Theo IPNI, thành phần chính của TSP là monocanxi photphat, công thức Ca(H₂PO₄)₂·H₂O.
Lân cao: các tài liệu khuyến nông Mỹ (Missouri, Mississippi State) ghi công thức 0-46-0, tức khoảng 46% P₂O₅; Fertilizer Canada ghi khoảng 40–46% tùy sản phẩm. Bà con xem đúng số in trên bao.
Không có đạm: IPNI cho biết đây là phân khô không đạm có hàm lượng lân cao nhất.
Có canxi: khoảng 15% Ca (IPNI).
Tan tốt: IPNI ghi hơn 90% lân tổng số tan trong nước; bảng của Đại học Missouri ghi 87%. Lân tan trong nước thì cây dễ hút.
Sản xuất ra sao?
Người ta cho quặng photphat nghiền mịn phản ứng với axit photphoric, tạo hạt hoặc để dạng bột, rồi ủ vài tuần cho phản ứng hoàn tất. Vì axit photphoric vốn đã chứa lân nên sản phẩm có hàm lượng lân cao hơn hẳn supe lân đơn.
Khác supe lân đơn (SSP) chỗ nào?
Axit sản xuất: SSP dùng axit sunfuric, TSP dùng axit photphoric.
Hàm lượng: SSP chỉ khoảng 18–20% P₂O₅ (Fertilizer Canada), TSP khoảng 46%.
Lưu huỳnh: SSP có thạch cao (canxi sunfat) nên cung cấp thêm lưu huỳnh. TSP không chứa thạch cao; đất thiếu lưu huỳnh thì phải bù từ nguồn khác.
Độ hữu dụng lân: Fertilizer Canada đánh giá hai loại tương đương; khác chủ yếu ở hàm lượng và giá mỗi ký lân.
Khác DAP, MAP chỗ nào?
Đạm: MAP (khoảng 11-52-0) và DAP (18-46-0) có sẵn đạm. TSP không có, hợp khi cây chưa cần thêm đạm, như cây họ đậu tự cố định đạm (IPNI), hoặc bón lót sớm khi đạm dễ bị mất (Đại học Minnesota).
pH quanh hạt: Đại học Minnesota ghi dung dịch quanh hạt TSP có pH khoảng 1–3, MAP khoảng 4–4,5, còn DAP kiềm hơn. Theo Mississippi State, supe lân chỉ làm chua tạm thời vùng sát hạt, về lâu dài gần như không đổi pH đất.
Chỉ số muối: TSP là 4, thấp hơn MAP (7) và DAP (8) (Mississippi State), nên ít nguy cơ gây cháy rễ khi đặt gần hạt hơn.
Năng suất: Đại học Minnesota nhận định bón đủ lân thì MAP, DAP hay TSP cho kết quả nhìn chung tương tự.
Phản ứng trong đất chua và đất kiềm
Theo Đại học Missouri, lân bón vào bị đất giữ lại rồi dần chuyển sang dạng khó tan:
Đất chua: lân bị sắt, nhôm giữ chặt. Bón vôi nâng pH về mức thích hợp giúp lân hữu dụng hơn.
Đất kiềm, đất có vôi: lân kết hợp canxi thành dạng khó tan. Dù vậy, Fertilizer Canada dẫn thí nghiệm trên đất có vôi thiếu lân: TSP vẫn tăng năng suất rõ, còn bột quặng photphat thì không.
Đại học Missouri cũng cho biết cây phản ứng gần như ngang nhau với các loại lân có độ tan trong nước trên 50–60%. Vậy với TSP, điều quyết định là bón đúng chỗ, đúng lúc.
Cách bón
Bón lót là chính: lân ít di chuyển trong đất, cần có sẵn khi rễ bắt đầu phát triển.
Bón theo hàng, theo rạch: IPNI cho biết TSP có thể rải đều hoặc bón tập trung thành băng dưới mặt đất. Đại học Missouri khuyên với lân nên bón theo băng cạnh và hơi thấp hơn hạt, hiệu quả hơn rải đều.
Lấp phân: IPNI nhắc phải tránh để nước mưa cuốn lân xuống ao, kênh gây tảo phát triển.
Liều lượng: tùy phân tích đất và nhu cầu cây; bón theo hướng dẫn trên bao bì.
TSP là phân bón vào đất. Khi cần lân tan hoàn toàn để tưới nhỏ giọt hoặc phun lá, bà con nên dùng loại chuyên dụng như MAP 12-61 hay DAP 21-53 tinh thể, pha theo hướng dẫn trên bao bì.
Trộn chung với phân khác
Trộn được: Đại học Minnesota ghi TSP trộn được với nguồn đạm, kali, lưu huỳnh. Mississippi State nhấn mạnh hạt phải cùng cỡ để rải đều.
Cẩn thận với urê: Fertilizers Europe cảnh báo supe lân trộn urê có thể tạo urê photphat rất dính; nếu còn axit tự do, urê có thể bị phân hủy sinh amoniac. Tốt nhất bón riêng, hoặc trộn sát lúc bón.
Không trộn với vôi: axit tự do trong supe lân phản ứng với vôi, lân dễ bị canxi giữ thành dạng khó tan. Vôi trộn với phân đạm amoni cũng làm đạm bay hơi. Bón vôi riêng, cách phân vài tuần.
Bảo quản
Để nơi khô ráo, có mái che, kê cao, buộc kín bao. Fertilizers Europe lưu ý độ ẩm của phân và không khí ảnh hưởng nhiều đến vón cục.
Phân đã trộn thường hút ẩm mạnh hơn từng loại riêng, nên trộn tới đâu bón tới đó.
Lưu ý
Hàm lượng P₂O₅ và độ tan khác nhau giữa nhà sản xuất: luôn đọc nhãn.
TSP không có đạm, lưu huỳnh: cần cân đối với phân khác trong vụ.
Tóm lại
Supe lân kép là phân lân đậm đặc (khoảng 46% P₂O₅), chứa monocanxi photphat và canxi, tan tốt, không đạm, không thạch cao. Bón lót, bón theo hàng hoặc rạch rồi lấp đất là hiệu quả nhất. Đừng trộn với vôi, cẩn thận với urê và giữ phân khô ráo.
Bà con cần tư vấn chọn phân lân phù hợp cho đất vườn mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: IPNI – Nutrient Source Specifics No. 14: Triple Superphosphate; IPNI – Nutrient Source Specifics: Single Superphosphate; University of Minnesota Extension – Confused about differences in phosphorus fertilizers? (2023); University of Missouri Extension – G9180 Phosphorus in Missouri Soils; Mississippi State University Extension – P2500 Inorganic Fertilizers for Crop Production; Fertilizer Canada – 4R Phosphorus Management, Chapter 6: Phosphorus Sources (2019); Fertilizers Europe – Guidance for the Compatibility of Fertilizer Blending Materials.
Ảnh minh họa: Rasbak, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).