Lân là chất mà cây cần nhiều, nhưng quặng lân trên thế giới là nguồn có hạn. Trong khi đó, nước thải đô thị, nước thải chăn nuôi lại chứa rất nhiều lân bị bỏ đi, thậm chí gây ô nhiễm sông hồ. Từ mâu thuẫn đó, nhiều nước đã thu hồi lân từ nước thải dưới dạng một loại tinh thể gọi là struvite và dùng nó làm phân bón. Bài này giúp bà con hiểu struvite là gì, ưu điểm, nhược điểm và những điều nghiên cứu nước ngoài đã ghi nhận.
Struvite là gì?
Struvite là tinh thể magie amoni photphat ngậm nước, công thức MgNH4PO4·6H2O. Trong một hạt có cùng lúc ba chất dinh dưỡng: lân (P), đạm (N) dạng amoni và magie (Mg), trong đó lân là chính. Struvite vốn hay kết tủa thành cặn cứng làm tắc đường ống nhà máy xử lý nước thải; người ta chủ động cho nó kết tinh trong bể phản ứng, thu thành hạt sạch rồi làm phân.
Điểm khác biệt lớn nhất: gần như không tan trong nước
Các loại lân quen thuộc như DAP, MAP, supe lân tan khá nhanh trong nước. Struvite thì ngược lại, tan rất ít trong nước. Nó chỉ tan dần khi gặp axit yếu, chẳng hạn các axit hữu cơ do rễ cây và vi sinh vật tiết ra quanh vùng rễ. Nhờ vậy struvite được xem như một loại lân nhả chậm.
Nghiên cứu của Talboys và cộng sự (2016, tạp chí Plant and Soil, truy cập mở) kết hợp thí nghiệm trong phòng, trồng chậu và mô hình hút rễ đã chỉ ra cả hai mặt của tính chất này:
Lân ít bị cố định nhanh trong đất hay rửa trôi theo nước, vì nó chỉ được giải phóng từ từ.
Nhưng ở giai đoạn cây con, khi rễ còn ít mà nhu cầu lân lại cao, tốc độ nhả có thể không đủ nhanh nếu chỉ dùng struvite đơn độc.
Từ đó, các tác giả cho rằng struvite nên được phối hợp với một nguồn lân dễ tan, thay vì thay thế hoàn toàn.
Loại đất nào hợp với struvite?
Vì cần axit để tan, struvite phát huy tốt hơn trên đất chua đến trung tính. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Soil Research (CSIRO, Úc, 2025) so sánh struvite với supe lân, DAP và quặng lân trên các loại đất chua ở New Zealand, ghi nhận lân từ struvite giải phóng khá nhanh và duy trì ổn định ở một số loại đất, trong khi ở loại đất khác lại giảm dần. Bài báo cũng lưu ý trên đất kiềm, lân từ struvite có thể nhả chậm hơn so với trên đất chua.
Một thí nghiệm khác của Muys và cộng sự (2021, Science of the Total Environment, giấy phép CC BY) dùng struvite thương mại bón cho ngô trong chậu đất, không thấy khác biệt về sinh khối cây so với nguồn lân đối chứng trong điều kiện thí nghiệm. Nói cách khác, struvite có thể cho kết quả tương đương phân lân thường, nhưng hiệu quả phụ thuộc nhiều vào loại đất, pH và cách bón.
Ưu điểm của struvite
Nhả chậm, ít hao hụt: giảm nguy cơ lân trôi theo nước mưa ra mương, ao.
Có thêm magie và đạm: một nguồn ba trong một, phần magie hữu ích cho đất nghèo magie.
Ít gây cháy rễ: vì tan chậm, nồng độ muối quanh hạt thấp hơn so với phân lân dễ tan bón sát rễ.
Là phân tái chế: tận dụng lân từ nước thải, góp phần giảm phụ thuộc vào quặng lân.
Nhược điểm và điều cần biết
Không hợp làm "lân cấp tốc": cây con, cây đang thiếu lân rõ (lá tím đỏ, còi cọc) cần nguồn lân tan nhanh.
Không dùng phun lá hay tưới nhỏ giọt: vì gần như không tan trong nước, sẽ đóng cặn, tắc béc.
Hiệu quả kém hơn trên đất kiềm: như các nghiên cứu đã ghi nhận.
Nguồn gốc phải rõ ràng: struvite làm phân phải được sản xuất và kiểm soát chất lượng đúng quy định; không tự ý lấy cặn từ đường ống, bể thải về bón.
Cách phối hợp struvite trong chương trình bón lân
Các nghiên cứu gợi ý một cách làm hợp lý: dùng struvite như nguồn lân nền bón lót, trộn vào đất để cây hút dần cả vụ; đồng thời dùng một lượng nhỏ lân dễ tan ở đầu vụ hoặc khi cây cần gấp. Ở giai đoạn cây cần lân nhanh như ra rễ, phân hóa mầm hoa, bà con có thể bổ sung qua lá bằng MKP (kali dihydro photphat) theo nồng độ ghi trên bao bì. Liều struvite cụ thể tùy kết quả phân tích đất và hướng dẫn của nhà sản xuất.
Lưu ý
Struvite chưa phổ biến tại nhiều nơi; nếu gặp sản phẩm quảng cáo là struvite, hãy xem kỹ nhãn, hàm lượng lân, đạm, magie và giấy tờ chất lượng.
Không kỳ vọng struvite sửa được đất chua hay đất mặn; nó chỉ là một nguồn dinh dưỡng.
Muốn thử, nên làm trên một phần diện tích nhỏ, so sánh với cách bón quen thuộc trước khi áp dụng rộng.
Tóm lại
Struvite là tinh thể magie amoni photphat thu hồi từ nước thải, cung cấp lân kèm đạm và magie theo kiểu nhả chậm. Nó hợp với đất chua đến trung tính, bón lót làm lân nền, nhưng không thay được lân dễ tan cho cây con và không dùng phun lá hay tưới nhỏ giọt. Hiệu quả phụ thuộc loại đất, nên thử nghiệm nhỏ trước khi dùng rộng.
Bà con cần tư vấn về nguồn lân phù hợp cho đất và cây nhà mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Talboys P.J. và cộng sự (2016) – Struvite: a slow-release fertiliser for sustainable phosphorus management?, Plant and Soil; Muys M. và cộng sự (2021) – A systematic comparison of commercially produced struvite, Science of the Total Environment; CSIRO Publishing – Soil Research (2025), nghiên cứu so sánh struvite với các nguồn lân trên đất New Zealand; Inácio và cộng sự (2025) – Struvite potential as a slow-release fertilizer, Revista Brasileira de Ciência do Solo.
Ảnh minh họa: Koelle at German Wikipedia, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).