Nhiều bà con nghe nói tới "phân có selen", "gạo giàu selen" rồi hỏi: cây có cần selen không, có nên mua selen về phun? Bài này tổng hợp từ báo cáo của Viện Tài nguyên Thiên nhiên Phần Lan (Luke) và các bài tổng quan khoa học quốc tế.

Selen là gì, cây có cần không?

  • Selen (ký hiệu Se) có sẵn trong đất với lượng rất nhỏ, thường khoảng 0,01–2 mg mỗi ký đất; có vùng nghèo selen, có vùng thừa.

  • Khác với đạm, lân, kali hay kẽm, bo, selen không được xem là chất dinh dưỡng thiết yếu với đa số cây trồng. Không có selen, cây vẫn hoàn thành vòng đời.

  • Tuy vậy, selen được xếp vào nhóm nguyên tố có lợi: ở liều rất thấp, nó có thể giúp cây chống chịu tốt hơn.

  • Người và vật nuôi thì bắt buộc phải có selen. Selen vào chuỗi thức ăn gần như hoàn toàn qua cây trồng, nên đất nghèo selen thì lúa, rau, cỏ cũng nghèo selen.

Selen giúp cây chịu stress ra sao?

Một bài tổng quan năm 2022 trên tạp chí Plants cho thấy: ở liều phù hợp, selen làm tăng hoạt động các enzym chống oxy hóa (như SOD, POD, CAT). Nói nôm na, đó là "đội dọn rác", dọn bớt chất oxy hóa độc sinh ra khi cây gặp bất lợi.

  • Các bất lợi được nghiên cứu gồm hạn, mặn, nóng, lạnh, thiếu sáng, tia cực tím và đất nhiễm kim loại nặng như cadimi, chì. Selen còn giúp giữ màng tế bào ổn định và duy trì quang hợp.

  • Nhưng các tác giả cũng nói nhiều cơ chế vẫn chưa rõ, phần lớn kết quả từ thí nghiệm trong chậu, trong phòng. Selen chưa phải "thuốc chống hạn" dùng đại trà.

Hai dạng selen: selenat và selenit

  • Selenat (ví dụ natri selenat): có nhiều ở đất thoáng khí, đất kiềm. Dạng này linh động, rễ hút qua "cửa" dành cho lưu huỳnh (sunfat) rồi chuyển nhanh lên thân, lá, hạt.

  • Selenit: có nhiều ở đất chua, đất ngập nước như ruộng lúa. Dạng này bị oxit sắt, nhôm giữ chặt; rễ hút qua đường của lân, phần lớn đổi thành selen hữu cơ ngay ở rễ nên ít đi lên trên, nhưng hiệu lực trong đất kéo dài hơn.

  • Trong cây, selen được gắn vào axit amin, thành dạng hữu cơ mà người và vật nuôi hấp thu tốt hơn dạng vô cơ.

Bài học Phần Lan: trộn selen vào phân bón

Đất Phần Lan rất nghèo selen; những năm 1970, thực phẩm trong nước chứa rất ít selen. Từ ngày 1/7/1984, nước này bắt đầu trộn natri selenat vào phân bón hỗn hợp cho ngũ cốc và đồng cỏ, nhắm đưa selen trong hạt ngũ cốc lên khoảng 0,1 mg/kg.

  • Ngay vụ 1985, selen trong thực phẩm và thức ăn chăn nuôi đã tăng 3–4 lần.

  • Lượng selen trong phân được chỉnh nhiều lần: 1984–1990 là 16 mg/kg (phân cho ngũ cốc) và 6 mg/kg (đồng cỏ); 1990–1998 hạ còn 6 mg/kg vì selen trong hạt đã lên cao; 1998–2007 là 10 mg/kg; từ 2007 là 15 mg/kg.

  • Phân bón lỏng giới hạn tối đa 10 g selen/ha trong vụ, phun lá tối đa 4 g/ha. Tức là tính bằng gam trên hecta, không phải ký.

  • Cây chỉ lấy được khoảng 10% lượng selen bón vào; ngưng bón thì selen trong cây tụt về mức cũ, nên phải bón hằng năm.

Tới những năm 2010, người Phần Lan ăn đủ selen theo khuyến nghị mà không cần uống thêm. Đây là ví dụ nổi tiếng về làm giàu vi chất cho nông sản bằng phân bón (biofortification), với liều tính kỹ và theo dõi liên tục suốt mấy chục năm.

Ranh giới giữa có lợi và gây độc rất hẹp

  • Theo bài tổng quan trên tạp chí Annals of Botany (2016), phần lớn cây trồng không chịu nổi khi selen trong mô vượt khoảng 10–100 mg/kg chất khô.

  • Selen độc vì nó "đóng giả" lưu huỳnh: chen vào chỗ của lưu huỳnh trong axit amin, làm protein sai cấu trúc, enzym hoạt động kém.

  • Liều thấp có lợi, liều cao gây độc: trong một thí nghiệm, natri selenat 80 µmol/L đã làm giảm diệp lục và sinh khối của một loài cải (Cardamine violifolia).

  • Với vật nuôi, thức ăn chứa trên khoảng 1–5 mg selen/kg chất khô đã có thể gây ngộ độc. Với người lớn, khuyến nghị của Mỹ (trích trong bài tổng quan 2016) là khoảng 55 microgam mỗi ngày, mức trần 400 microgam.

Lưu ý

  • Không tự mua selen hóa chất về pha phun cho "chắc ăn". Lượng dùng tính bằng gam trên hecta, cân sai một chút là thành độc.

  • Natri selenat độc khi tiếp xúc; ở Phần Lan, selen không được phủ lên mặt hạt phân vì nguy hiểm cho người lao động.

  • Chỉ dùng phân có selen đã đăng ký, ghi rõ hàm lượng, đúng liều trên nhãn. Muốn làm nông sản "giàu selen" để bán thì cần phân tích đất, phân tích sản phẩm.

  • Cây đói thì lo đủ đạm, lân, kali và vi lượng thiết yếu trước (kẽm, sắt, mangan, đồng, bo, molipden), ví dụ hỗn hợp vi lượng EDTA pha theo hướng dẫn trên bao bì. Selen không thay được các chất này.

Tóm lại

Selen không bắt buộc với cây nhưng có lợi ở liều rất nhỏ, giúp cây chống chịu stress và làm nông sản giàu selen. Phần Lan thành công nhờ liều kiểm soát chặt và theo dõi lâu dài. Ranh giới giữa có lợi và gây độc rất hẹp, nên bà con đừng tự ý dùng liều cao.

Bà con cần tư vấn về vi lượng hay cách phối phân cho vườn nhà, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Natural Resources Institute Finland (Luke) – Report of the Selenium Working Group 2022 (Natural resources and bioeconomy studies 89/2022); White P.J. – Selenium accumulation by plants, Annals of Botany (2016); Liu và cộng sự – Selenium Regulates Antioxidant, Photosynthesis, and Cell Permeability in Plants under Various Abiotic Stresses: A Review, Plants (2022); Zhou và cộng sự – Selenium Biofortification and Interaction With Other Elements in Plants: A Review, Frontiers in Plant Science (2020).

Ảnh minh họa: James St. John, Wikimedia Commons (CC BY 2.0).