Ở các vùng trồng táo, lê của Mỹ, châu Âu, nhà vườn cũng khổ vì cây “bốc đọt”: cành vượt mọc dày, che tán, tốn công cắt tỉa mà trái lại ít nắng. Một hoạt chất họ hay dùng để hãm bớt là prohexadione-canxi (viết tắt Pro-Ca). Bà con mình thì quen paclobutrazol, uniconazole hơn. Bài này giải thích Pro-Ca hãm đọt bằng cách nào, khác paclobutrazol ở đâu, dùng trên cây gì và cần lưu ý gì. Đây là bài về hoạt chất, không giới thiệu sản phẩm thương mại nào.

Prohexadione-canxi là gì?

Đó là một chất điều hòa sinh trưởng thuộc nhóm acylcyclohexanedione, ở dạng muối canxi. Nó hãm sự vươn dài của thân, đọt bằng cách giảm lượng gibberellin (GA) cây tự tạo ra. GA là hoóc-môn giúp lóng dài ra; thiếu GA thì đọt ngắn lại, lá xít hơn.

Cơ chế: chặn ở khâu cuối của chuỗi tạo GA

Cây tạo GA qua cả một chuỗi bước, như dây chuyền nhiều công đoạn. Bài tổng quan của Wilhelm Rademacher trên Annual Review of Plant Physiology and Plant Molecular Biology (2000) chia các chất hãm sinh trưởng thành mấy nhóm theo chỗ chúng chặn:

  • Nhóm onium như chlormequat (CCC), mepiquat: chặn ở những bước đầu tiên.

  • Nhóm có vòng chứa nitơ như paclobutrazol, uniconazole: chặn nhóm enzyme P450 ở khâu giữa, từ ent-kauren sang axit ent-kaurenoic.

  • Nhóm acylcyclohexanedione gồm prohexadione-canxi, trinexapac-ethyl (và daminozide): có hình dạng giống axit 2-oxoglutaric, chất mà các enzyme ở khâu cuối cần dùng. Enzyme “nhận nhầm” nên bị nghẽn, nhất là bước biến GA20 (chưa có tác dụng) thành GA1 (tác dụng mạnh).

Nói nôm na: paclobutrazol, uniconazole cắt nguồn từ giữa dây chuyền; Pro-Ca để dây chuyền chạy gần hết rồi chặn ở khâu đóng gói cuối cùng.

Phân hủy nhanh, ít tồn trong đất

Theo cơ sở dữ liệu thuốc bảo vệ thực vật PPDB của Đại học Hertfordshire (Anh):

  • Prohexadione: thời gian bán phân hủy trong đất điển hình khoảng 0,7 ngày (thí nghiệm trong phòng 0,2–2,9 ngày), xếp loại không bền.

  • Paclobutrazol: điển hình khoảng 112 ngày, trong phòng thí nghiệm 120 ngày, xếp loại bền; ngoài đồng các nghiên cứu cho số liệu dao động rất rộng.

Hệ quả cho nhà vườn: Pro-Ca gần như không tích lũy trong đất như paclobutrazol tưới gốc, nhưng tác dụng trên cây cũng ngắn. Muốn hãm cả mùa thì phải phun lên lá nhiều lần, chứ không “một lần là xong”.

Dùng trên cây nào?

  • Táo: dùng nhiều nhất. Trong một thử nghiệm của Khuyến nông Đại học North Carolina State (NC State, Mỹ), chương trình phun cả mùa làm đọt ngắn đi 44% và lượng cành phải tỉa giảm 63%, tán thoáng hơn, thuốc phun phủ đều hơn.

  • Lê, cỏ sân và lúa mì, lúa mạch, yến mạch (chống đổ ngã) cũng được PPDB ghi nhận.

  • Đậu phộng: nghiên cứu của Jordan và cộng sự (tạp chí Peanut Science, 2008) cho thấy Pro-Ca hãm dây lá, làm rõ hàng nên nhổ, đào củ gọn hơn ở hầu hết các giống; năng suất củ chỉ tăng ở một số giống.

Tác dụng phụ có lợi: giảm bệnh cháy lá vi khuẩn ở táo

Bệnh cháy lá vi khuẩn (fire blight) do vi khuẩn Erwinia amylovora gây ra là bệnh rất nặng trên táo, lê ở vùng ôn đới: đọt non đen lại, cong như lưỡi câu. NC State cho biết phun Pro-Ca sớm giúp giảm đáng kể tỷ lệ đọt bị bệnh.

Vì sao? Thí nghiệm của McGrath và cộng sự ở Đại học Michigan State (tạp chí Phytopathology, 2009) thấy đọt táo được phun Pro-Ca bị bệnh ít và nhẹ hơn, nhưng vi khuẩn trong đọt vẫn nhiều; thành tế bào mô lá non lại dày hơn. Cây phun paclobutrazol cũng giảm bệnh tương tự. Nghĩa là Pro-Ca không diệt vi khuẩn; nhiều khả năng mô cứng cáp, dày hơn khi đọt chậm lớn đã cản bệnh lan. Vì thế nó chỉ là biện pháp hỗ trợ, không thay được các biện pháp phòng trừ khác.

Cũng theo NC State, phun cả mùa có thể làm đậu trái nhiều hơn; trong thử nghiệm, trái trung bình nhẹ đi 19%, nên có khi phải tỉa trái mạnh tay hơn.

Lưu ý khi dùng

  • Nước cứng, canxi trong bình: khuyến nông NC State dặn nước cứng thì dùng chất làm mềm nước, và không pha chung với canxi clorua, canxi nitrat hay bo. Bà con quen phun canxi–bo nuôi trái thì tách ra lần phun riêng.

  • Phun sớm: ở táo, phải bắt đầu khi đọt mới dài khoảng 2,5–5 cm; đọt đã vươn dài thì thuốc chỉ hãm phần mọc tiếp, không làm đọt ngắn lại.

  • Phun lặp lại: vì tác dụng ngắn, ở táo người ta phun nhiều lần trong mùa; trong thử nghiệm của NC State, khoảng 3 tuần một lần. Hiệu quả tăng theo liều.

  • Liều lượng, thời gian cách ly: làm theo nhãn của sản phẩm đã đăng ký cho đúng cây. Bài không ghi liều vì liều khác nhau theo cây, sức sinh trưởng và từng sản phẩm.

  • Pro-Ca được nghiên cứu chủ yếu để hãm đọt; các nguồn tham khảo ở đây không nói về việc dùng nó để ép ra hoa như cách bà con dùng paclobutrazol cho xoài.

  • Lần đầu dùng, thử trên vài cây trước rồi mới phun cả vườn.

Tóm lại

Prohexadione-canxi hãm vươn đọt bằng cách chặn khâu cuối của chuỗi tạo gibberellin, khác paclobutrazol, uniconazole chặn ở khâu giữa. Nó phân hủy rất nhanh, ít tồn trong đất nhưng tác dụng ngắn, phải phun lặp lại. Trên táo, ngoài hãm đọt còn giúp giảm bệnh cháy lá vi khuẩn. Đừng pha chung với canxi, bo; nước cứng thì làm mềm nước trước.

Bà con cần tư vấn thêm về chất hãm sinh trưởng, chặn đọt cho vườn nhà mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Annual Review of Plant Physiology and Plant Molecular Biology (2000), W. Rademacher, “Growth retardants: Effects on gibberellin biosynthesis and other metabolic pathways”; Đại học Hertfordshire, Pesticide Properties DataBase (PPDB), mục “Prohexadione” và “Paclobutrazol”; Phytopathology (2009), McGrath và cộng sự, “Evidence that prohexadione-calcium induces structural resistance to fire blight infection”; Khuyến nông Đại học North Carolina State, T. Kon, “Prohexadione Calcium to Manage Tree Vigor” (2020); Peanut Science (2008), Jordan và cộng sự, “Peanut (Arachis hypogaea L.) Cultivar Response to Prohexadione Calcium”.

Ảnh minh họa: Krzysztof Golik, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).