Phân dơi được nhiều nhà vườn quý, nhưng mỗi bao ghi một kiểu: 10-3-1, 2-8-0, có bao chỉ ghi lân. Vì sao khác nhau, bón thế nào, và vì sao xúc phân dơi phải đeo khẩu trang? Bài này tổng hợp từ khuyến nông các đại học Mỹ, nghiên cứu khoa học về phân dơi và khuyến cáo của CDC/NIOSH.

1. Vì sao mỗi bao phân dơi một khác

Phân dơi (bat guano) tích tụ dưới nền hang, mái nhà nơi dơi trú đàn. Hàm lượng phụ thuộc vào dơi ăn gì và phân nằm đó bao lâu.

  • Theo thức ăn: Emerson và Roark (2007) so sánh phân dơi ăn quả, dơi hút máu và dơi ăn côn trùng: chất hữu cơ gần như nhau, nhưng phân dơi ăn quả ít đạm hơn, C/N cao hơn.

  • Theo độ cũ: khuyến nông Đại học Bang Iowa ghi phân dơi tươi trung bình khoảng 10-3-1 (N-P2O5-K2O), phân lâu năm trong hang chỉ khoảng 2-8-0, đều có canxi. Để càng lâu, đạm càng hao, lân thành phần chính.

  • Khuyến nông Đại học Bang Colorado (CSU) cũng chia hai nhóm: giàu đạm khoảng 10-3-1 và giàu lân khoảng 3-10-1.

  • Đây chỉ là mức trung bình tham khảo, không phải hàm lượng bảo đảm; bà con đọc kỹ hàm lượng trên bao.

2. Phân dơi nhả nhanh hay chậm?

Đạm, lân trong phân dơi phần lớn nằm trong chất hữu cơ, phải nhờ vi sinh vật phân giải. Bảng của CSU ghi thời gian nhả từ 4 tháng trở lên. Nhưng ở vùng nóng thì khác: thí nghiệm hai vụ ngô có tưới trên đất cát ở Mozambique (Dimande và cộng sự, tạp chí Agronomy, 2023) cho thấy:

  • Phân dơi có C/N chỉ 13–14, phân giải rất nhanh. Bón lúc gieo, đạm cây thu hồi gần 100%; tác giả nhận xét phân dơi "giống phân vô cơ hơn phân chuồng".

  • Bón sớm một tháng trước khi gieo, đạm thu hồi chỉ còn khoảng 30–33%.

  • Lân: cây dùng được khoảng 20% khi bón lúc gieo, khoảng 7% khi bón sớm, do lân bị canxi trong đất (gốc đá vôi) giữ lại.

3. Cách dùng phân dơi

  • Trộn đất, bón lót: Đại học Bang Iowa gợi ý theo độ phì đất. Quy đổi ra mét vuông, phân dơi tươi khoảng 145 g/m² cho đất nghèo, 100 g/m² đất trung bình, 50 g/m² đất khá (gốc là 3, 2, 1 pound cho 100 feet vuông); phân lâu năm khoảng 120, 75 và 50 g/m². CSU ghi mức cao hơn, khoảng 245 g/m² (5 pound cho 100 feet vuông). Iowa khuyên bắt đầu ở mức thấp, xem cây rồi điều chỉnh.

  • Bón gần lúc cây cần: nhóm nghiên cứu ở Mozambique khuyên không bón phân dơi quá sớm trước khi gieo trồng. Trong thí nghiệm, bón 10 tấn/ha lúc gieo cho năng suất ngô cao nhất: cộng hai vụ 8,82 tấn/ha, so với 2,98 tấn/ha ở ô không bón (đất cát nghèo, không bón thêm phân khác).

  • Pha nước: CSU hướng dẫn 3 muỗng cà phê phân cho mỗi gallon nước (khoảng 3,8 lít), tức chưa tới 1 muỗng cà phê mỗi lít, dùng tưới gốc, phun lá hoặc châm qua hệ thống tưới. Nhớ lọc kỹ cặn để khỏi nghẹt béc.

  • Bù phần thiếu: phân dơi rất ít kali (khoảng 1% hoặc không có), nên cần bổ sung kali, ví dụ Kali Sunphat. Cây con cần lân nhanh để ra rễ thì có thể dùng thêm lân tan nước như MAP 12-61 theo hướng dẫn trên bao bì.

4. An toàn: bụi phân dơi và nấm Histoplasma

Theo CDC/NIOSH, nấm Histoplasma capsulatum sống trong đất có nhiều phân chim, phân dơi. Người bị nhiễm khi hít phải bào tử nấm trong bụi.

  • Đa số người hít phải không phát bệnh; người bệnh có thể sốt, ho, mệt sau 3–17 ngày; người suy giảm miễn dịch có thể bị nặng.

  • Việc có nguy cơ: xúc dọn đống phân dơi, phân chim lâu ngày, làm việc trong hang, đào xới đất. CDC khuyên đống phân lớn nên để đơn vị chuyên nghiệp xử lý.

  • Cách phòng: phun nước làm ẩm để hạn chế bụi; đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn (CDC nêu ví dụ N95), kính, găng tay, quần áo có mũ trùm, bọc giày để không mang bào tử về nhà.

  • Nếu sốt, ho kéo dài sau khi tiếp xúc, nên đi khám và báo bác sĩ mình đã làm việc với phân dơi.

5. Khai thác bền vững: giữ đàn dơi là giữ nguồn phân

Furey và Racey (sách "Bats in the Anthropocene", 2016) cho biết phân dơi là nguồn phân bón quan trọng ở châu Á, gắn với sinh kế nhiều cộng đồng. Nhưng khai thác thiếu cẩn trọng có thể gây hại nặng cho đàn dơi, nhất là khi đục phá, sửa hang cho dễ lấy phân; quấy động dơi mùa mang thai, nuôi con làm giảm mạnh số dơi con sống sót. Ngược lại, lợi ích từ phân dơi có thể khuyến khích người dân bảo vệ đàn dơi. Bà con nên chọn phân có nguồn gốc rõ ràng, không xúc phân khi dơi đang trú, không đốt lửa, phá hang.

Lưu ý

  • Đọc kỹ bao: loại giàu đạm và loại giàu lân dùng khác nhau.

  • Không bón quá sớm trước khi trồng, nhất là đất cát, trời nóng.

  • Luôn làm ẩm, đeo khẩu trang khi xúc, trộn phân dơi.

Tóm lại

Phân dơi tươi giàu đạm, phân dơi lâu năm giàu lân; dơi ăn quả cho phân ít đạm hơn dơi ăn côn trùng. Ở vùng nóng, phân dơi nhả đạm nhanh, nên bón sát lúc cây cần, liều vừa phải, bù thêm kali, và nhớ làm ẩm, đeo khẩu trang khi xúc phân.

Bà con cần tư vấn thêm về phối hợp phân hữu cơ với phân khoáng, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Iowa State University Extension and Outreach – Selecting and Using Organic Fertilizers; Colorado State University Extension – Organic Fertilizers (GardenNotes #234); Emerson & Roark (2007), Acta Chiropterologica 9(1); Dimande, Arrobas & Rodrigues (2023), Agronomy 13(5): 1367; CDC/NIOSH – What Employers Need to Know about Histoplasmosis (2022-103) và Reducing Risk for Histoplasmosis; Furey & Racey (2016) – Conservation Ecology of Cave Bats, Bats in the Anthropocene (Springer).

Ảnh minh họa: Aphidwarrior, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).