Nhà nào nuôi trâu bò cũng có sẵn đống phân sau chuồng. Người xúc thẳng ra luống rau, người lại sợ "phân bò nóng, cháy rễ". Thật ra phân bò là loại phân chuồng loãng dinh dưỡng nhưng nhiều chất hữu cơ: dùng đúng thì nuôi cây và làm đất tơi xốp, dùng sai thì mang hạt cỏ, mầm bệnh và muối vào vườn.

Phân bò có bao nhiêu N-P-K?

Hàm lượng thay đổi theo thức ăn, độ ẩm, lượng rơm chuồng lẫn vào. Số liệu tham khảo, tính trên phân còn ẩm lúc bón:

  • Bò thịt có lẫn chất độn (bảng của Đại học Bang Colorado): khoảng 1,1% N, 0,9% P₂O₅, 1,3% K₂O.

  • Bò sữa (cùng bảng): chỉ khoảng 0,5% N, 0,2% P₂O₅, 0,5% K₂O vì phân rất nhiều nước.

Tức là một tạ phân bò ẩm chỉ có chừng nửa ký tới hơn một ký đạm, và cây không ăn hết ngay: Colorado State ước khoảng 35% đạm hữu cơ được khoáng hóa trong năm đầu, khuyến nông Wisconsin cho khoảng 30–50%, phần còn lại nhả dần những năm sau. Đống phân để trần ngoài trời có thể mất 15–60% đạm (Arizona), nên che đậy lại. Số liệu đo ở trang trại Mỹ; phân trâu bò nhà mình có thể khác, muốn chắc thì gửi mẫu phân tích.

Phân tươi hay ủ hoai?

Phân tươi nhiều đạm hơn nhưng kèm hạt cỏ, mầm bệnh và muối. Phân ủ nóng đúng cách sạch hơn, nhẹ hơn nhưng đạm nhả chậm: Colorado State ghi phân bò sữa đã ủ chỉ còn 5–20% đạm sẵn dùng trong năm đầu.

Cần nhớ: phân để lâu không phải là phân đã ủ. Khuyến nông New Hampshire và Penn State nhấn mạnh đống phân bỏ mặc không nóng đều, nên không thể coi là đã sạch mầm bệnh. Cách ủ chi tiết bà con xem bài "Cách ủ phân chuồng hoai mục đúng kỹ thuật" trên website; nhiều nhà vườn trộn thêm chế phẩm như Trichoderma BIO FA khi ủ, dùng theo hướng dẫn trên bao bì.

Hạt cỏ dại trong phân bò

Khuyến nông Đại học Minnesota dẫn khảo sát ở trại bò sữa Mỹ: phân tươi trung bình khoảng 75.000 hạt cỏ mỗi tấn (tấn Mỹ, khoảng 907 kg). Trong một nghiên cứu, 27% hạt vỏ cứng vẫn sống sau khi qua bộ máy tiêu hóa của gia súc nhai lại, còn qua vịt chỉ 3,5%. Muốn diệt hạt cỏ, đống ủ phải giữ khoảng 60°C trong 3 ngày, độ ẩm không dưới 35%; khi đó sức sống hạt giảm 90–98%.

Mầm bệnh: E. coli và các loại khác

Theo Penn State, E. coli O157:H7, Listeria, Cryptosporidium có trong phân trâu bò. Khuyến cáo chung (theo Chương trình Hữu cơ Quốc gia của USDA):

  • Bón phân tươi ít nhất 120 ngày trước thu hoạch với rau, củ có phần ăn được chạm đất; 90 ngày với cây có phần ăn được nằm cao như bắp, cà chua làm giàn.

  • Phân tươi phải vùi vào đất; Penn State khuyên vùi ít nhất 2 tuần trước khi trồng.

  • Không bón phân tươi lên luống rau đang lớn (Colorado State).

Muối trong phân bò

Ít ai để ý: theo Đại học Arizona, phân bò sữa và bò thịt thuộc nhóm phân chuồng nhiều muối nhất. Muối nhiều làm hạt khó mọc, lá cháy chóp và mép. Nên bón vừa phải, vùi đều 15–20 cm, tưới đẫm cho muối trôi khỏi vùng rễ. Wisconsin khuyên với phân tươi nên chờ 3–4 tuần mới trồng.

Bón bao nhiêu là vừa?

Khuyến nông Wisconsin tính lượng phân cho vườn rau sao cho đủ khoảng 10 g đạm sẵn dùng/m² (quy đổi từ 0,2 pound/100 bộ vuông). Mức đó tương đương:

  • Phân bò sữa tươi, không lẫn rơm: khoảng 3,7 kg/m²; có lẫn chất độn: khoảng 4,6 kg/m².

  • Phân bò sữa đã ủ: khoảng 9,8 kg/m², vì đạm đã thấp hơn.

Mức tối đa theo Đại học Arizona cho phân bò chứa khoảng 1% N là chừng 45 tấn/ha/năm (khoảng 4,5 kg/m²) trên đất rau; quá mức này dễ hại cây vì thừa đạm và muối. Colorado State thì giới hạn lớp phân tươi không dày quá 2,5 cm mỗi năm. Cây ăn trái, cây công nghiệp thì tính theo nhu cầu đạm của từng cây.

Phân bò khác phân gà thế nào?

  • Độ đậm: phân gà có lẫn chất độn khoảng 2,8% N, 2,3% P₂O₅ (Colorado State), gấp vài lần phân bò sữa.

  • Độ nóng: phân gà giàu amoniac, bón quá tay dễ cháy rễ; phân bò loãng nên hiền hơn.

  • Lượng bón: cùng mức đạm, Wisconsin chỉ cần 20 pound phân gà so với 75 pound phân bò sữa (đều không lẫn chất độn), tức phân gà dùng khoảng một phần tư.

  • Hạt cỏ: mề gà vịt nghiền hạt kỹ hơn dạ cỏ của bò, nên phân bò thường nhiều hạt cỏ sống hơn.

Lưu ý

  • Tránh phân bò lấy từ nơi cỏ, rơm đã phun thuốc trừ cỏ lá rộng lâu tàn: khuyến nông New Hampshire cảnh báo thuốc có thể còn sau khi qua bò và qua cả quá trình ủ, làm hại cà chua, đậu, xà lách.

  • Phân lẫn nhiều rơm, mùn cưa có thể "giành" đạm của cây lúc mới bón; nên ủ kỹ hoặc bón thêm đạm.

Tóm lại

Phân bò loãng (khoảng 0,5–1% N lúc còn ẩm), cây dùng được chừng một phần ba đến một nửa lượng đạm trong năm đầu, nhưng là nguồn chất hữu cơ quý. Ưu tiên phân đã ủ nóng; nếu dùng phân tươi thì vùi sớm, cách thu hoạch rau 90–120 ngày và bón vừa phải. Muốn bằng lượng đạm của phân gà, phải bón phân bò nhiều gấp ba bốn lần.

Bà con cần tư vấn thêm về cách phối phân chuồng với phân vô cơ, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Colorado State University Extension – Using Manure in Colorado Gardens (GardenNotes #242); University of Arizona Cooperative Extension – Manure in the Home Garden (AZ1590); University of Wisconsin–Madison Extension – Using Manure in the Home Garden; Penn State Extension – Wise Use of Manure in Home Vegetable Gardens; Penn State Extension – Reducing Risks from Animals and Manure; University of New Hampshire Extension – Guidelines for Using Animal Manures and Manure-Based Composts in the Garden; University of Minnesota Extension – Managing Weed Seeds in Manure (UNL Water).

Ảnh minh họa: Zeerun, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).