Ra đại lý mua NPK, bà con gặp hai kiểu bao: hạt tròn đều, một màu; hoặc lẫn lộn hạt trắng, hồng, nâu, to nhỏ đủ cỡ. Cùng một công thức nhưng hai loại làm ra khác nhau, rải xuống ruộng cũng khác. Bài này giúp bà con phân biệt NPK phức hợp và NPK trộn.

Hai cách làm ra phân NPK

Sổ tay phân bón của FAO và Hiệp hội Phân bón Quốc tế (IFA) chia phân nhiều dinh dưỡng làm ba kiểu:

  • Phân phức hợp (complex): làm qua phản ứng hóa học giữa các nguyên liệu chứa đạm, lân, kali; mỗi hạt mang đúng tỷ lệ ghi trên bao.

  • Phân tạo hạt hỗn hợp (compound): phân đơn hoặc bán thành phẩm vê thành hạt chung; hạt nào cũng có đạm, lân, kali nhưng tỷ lệ giữa các hạt có thể xê dịch.

  • Phân trộn (bulk blend): trộn cơ học các phân đơn dạng hạt như urê, DAP, kali, không có phản ứng hóa học. FAO và IFA lưu ý hỗn hợp này có thể không đồng nhất nếu làm không cẩn thận.

Hai kiểu đầu bà con hay gọi là NPK một hạt, kiểu thứ ba là NPK trộn.

Phân tầng là gì, vì sao NPK trộn hay bị?

Phân tầng (segregation) là khi các loại hạt trong phân trộn tách khỏi nhau: hạt to dồn một chỗ, hạt nhỏ dồn một chỗ. Mà mỗi loại hạt là một chất riêng, hạt urê chỉ có đạm, hạt kali chỉ có kali, nên tách hạt chính là tách dinh dưỡng. Phân tầng xảy ra ở nhiều khâu:

  • Đổ đống, đóng bao, đổ vào phễu: nghiên cứu của G.A. da Silva (Brazil, 1997) cho thấy đổ phân rơi tự do thành đống hình nón là nguyên nhân phân tầng hay gặp và nặng nhất; hạt chênh cỡ càng nhiều, đổ càng cao thì tách càng mạnh.

  • Rung lắc khi vận chuyển: hạt nhỏ lọt dần xuống dưới.

  • Khi rải: máy rải đĩa văng hạt to xa hơn hạt nhỏ, bụi vụn rơi ngay sau máy (Khuyến nông Đại học Ohio State). FAO và IFA lưu ý rải tay cũng có thể bị phân tầng.

Thủ phạm chính là chênh lệch cỡ hạt, sau đó là chênh lệch tỷ trọng. Nghiên cứu ở Đại học Liège, Bỉ (2004) cho thấy cỡ hạt càng không đều thì đống phân càng tách lớp, kéo theo lệch thành phần hóa học.

NPK phức hợp mỗi hạt đã đủ đạm, lân, kali; FAO và IFA nhận xét loại này rải đều nhờ hạt ổn định, cỡ đồng đều.

Độ đồng đều dinh dưỡng ngoài ruộng

Thử hình dung bao NPK trộn đã phân tầng: phía trên nhiều hạt to, phía dưới nhiều hạt nhỏ. Bốc phần trên rải mấy luống đầu, phần dưới rải mấy luống cuối, thì có luống dư chất này thiếu chất kia dù tổng lượng phân vẫn đúng, ruộng dễ lên không đều.

Phân trộn làm đúng cách vẫn dùng tốt. Đại học Ohio State khuyên các loại phân đem trộn nên có cỡ hạt chênh nhau không quá khoảng 10%. Cỡ hạt được đo bằng chỉ số SGN, là cỡ hạt trung bình tính bằng mi-li-mét nhân 100 (hạt 1,5 mm có SGN 150); hỗn hợp tốt có SGN các thành phần chênh nhau không quá 10.

Cách nhận biết khi mua

  • Hỏi người bán, xem nhãn, giấy tờ đi kèm để biết là phân tạo hạt hay phân trộn; chắc hơn nhìn bằng mắt.

  • Nhìn hạt: NPK phức hợp thường tròn, cỡ khá đều, một màu (có loại nhuộm màu nhưng đều khắp bao). NPK trộn thấy rõ nhiều loại hạt: urê trắng, kali hồng đỏ hoặc trắng, DAP nâu xám, hình dạng và cỡ khác nhau.

  • Xem đáy bao: nhiều hạt vụn, bụi dưới đáy là dấu hiệu hạt yếu hoặc đã phân tầng.

  • Để ý độ khô: phân trộn dễ hút ẩm, đóng cục nếu để lâu; FAO và IFA khuyên rải càng sớm càng tốt sau khi trộn.

Khi nào chọn loại nào?

Nên chọn NPK phức hợp khi

  • Bón lượng ít trên diện tích rộng, rải tay hoặc máy, cần đều từng khóm, từng gốc.

  • Phân phải chở xa, cất lâu, bốc dỡ nhiều lần.

FAO và IFA cho biết phân phức hợp thường đắt hơn phân trộn, nhưng cũng nhắc phần thất thu do dùng phân kém chất lượng có thể lớn hơn nhiều so với tiền tiết kiệm được.

Có thể chọn NPK trộn khi

  • Cần tỷ lệ đạm, lân, kali may đo theo phiếu phân tích đất mà thị trường không có sẵn.

  • Mua ở cơ sở trộn uy tín, vì theo FAO và IFA, nông dân thường không tự kiểm được hàm lượng phân trộn.

  • Dùng ngay trong vụ, không để lâu.

Với tưới nhỏ giọt hay phun lá, NPK hạt bón gốc đều không hợp vì làm ra để rải vào đất. Bà con dùng phân tan hoàn toàn như MAP 12-61 hay kali sunphat (SOP), pha theo hướng dẫn trên bao bì.

Lưu ý

  • Phân trộn trước khi rải nên đổ ra bạt đảo đều lại, đừng đổ từ trên cao vì đổ càng cao hạt càng dễ tách.

  • Tự trộn ở nhà thì tránh trộn urê với supe lân; phân có canxi như canxi nitrat không trộn với phân lân tan trong nước vì lân sẽ chuyển sang dạng khó tan (FAO và IFA).

  • Không trộn phân có đạm amoni với vôi, kẻo mất đạm do bay hơi amoniac.

Tóm lại

NPK phức hợp mỗi hạt đủ đạm, lân, kali, rải đều nhưng thường đắt hơn. NPK trộn linh hoạt về tỷ lệ và giá nhưng dễ tách lớp khi đổ đống, chở xa hay rải. Chọn loại nào tùy cách bón và chỗ mua có đáng tin không.

Bà con cần tư vấn thêm về chọn phân NPK cho ruộng vườn nhà mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: FAO và IFA (2000), “Fertilizers and their use”; Khuyến nông Đại học Ohio State (2025), “Physical Properties of Granular Fertilizers and Impact on Spreading”; Brazilian Journal of Chemical Engineering (1997), da Silva, về phân tầng phân trộn khi đổ đống; Chemometrics and Intelligent Laboratory Systems (2004), Miserque và Pirard, “Segregation of the bulk blend fertilizers”.

Ảnh minh họa: Wee Hong, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).