Mangan, gọi tắt là Mn, là loại vi lượng mà bà con ít để ý. Cây chỉ cần một lượng rất nhỏ, nhưng thiếu thì lá non vàng loang, còn thừa thì lá lại chi chít đốm nâu. Điều lạ là cả thiếu lẫn thừa đều thường bắt nguồn từ một thứ: độ chua (pH) của đất. Bài này tóm lại những gì các trường đại học nước ngoài viết về mangan để bà con dễ nhìn ra vấn đề.

Mangan làm gì trong cây?

Theo tài liệu khuyến nông của Đại học Bang North Carolina (Mỹ), mangan là “chất giúp việc” cho nhiều loại enzyme trong cây. Nó có mặt trong bộ máy quang hợp, chỗ cây tách nước để lấy năng lượng ánh sáng. Nó tham gia tạo lignin, chất làm thành tế bào cứng cáp. Nó còn kích hoạt enzyme chuyển hóa đạm và đường bột.

Cây thiếu mangan trông thế nào?

  • Lá non vàng giữa hai gân, gân vẫn xanh, đôi khi có đốm hoại tử nhỏ. Đây là dấu hiệu quen thuộc nhất.

  • Cây chậm lớn, rễ kém. Rau ăn lá, hành và cây họ đậu được xem là nhạy với thiếu mangan.

  • Cà chua, ớt: lá non vàng giữa gân, cây chậm lớn, thân giòn, ra hoa và đậu trái kém.

Bà con cần cẩn thận vì triệu chứng này dễ lẫn với thiếu kẽm, thiếu sắt, hoặc cây bị tuyến trùng, thuốc cỏ làm hại rễ. Tài liệu của Đại học Delaware lưu ý: thiếu kẽm thường làm thân ngắn lại, lá xếp thành cụm, khác với thiếu mangan. Cách chắc ăn nhất là phân tích mô lá, vì có khi cây thiếu mà chưa hề lộ triệu chứng.

Đất thế nào thì cây dễ thiếu mangan?

Trong đất, tổng lượng mangan có thể lên tới 200–3.000 ppm, nhưng cây chỉ lấy được một phần nhỏ. Việc cây lấy được nhiều hay ít phụ thuộc vào mấy yếu tố sau (theo Đại học Bang North Carolina):

  • Độ pH: đất chua (pH dưới 6,0) làm mangan tan ra nhiều hơn; đất kiềm (pH trên 7,5) giữ chặt mangan, cây khó lấy. Với cà chua, ớt, rau họ cải, khoảng pH thích hợp là 6,0–6,8. Tài liệu của Đại học Delaware cho biết pH trên 6,2 đã có thể bắt đầu gây thiếu.

  • Thoát nước: đất thoáng, thoát nước tốt thì mangan nằm chủ yếu ở dạng oxit, cây khó dùng. Đất ngập nước lại chuyển mangan sang dạng dễ hấp thu hơn.

  • Vôi, magie, lân cao: đất bón nhiều vôi có canxi, magie cao thì cản việc cây hút mangan; lân cao cũng có thể làm mangan kết tủa.

  • Đất cát: mangan dễ bị nước rửa trôi.

Thừa mangan: chuyện ngược lại

Tài liệu của North Carolina cho rằng ngộ độc mangan ít gặp hơn thiếu, nhưng khi gặp thì khá nặng, nhất là ở đất rất chua hoặc úng nước. Đại học Maryland mô tả trên dưa lưới: đất có pH từ 5,8 trở xuống làm mangan đang bám trong đất bị giải phóng, cây hút quá nhiều. Triệu chứng hiện ở lá già: soi lên nắng thấy những đốm li ti có quầng vàng giữa các gân, sau đó nối nhau thành mảng nâu. Cây kém phát triển, trái chín không đều.

Mấy điều đáng nhớ từ tài liệu này:

  • Hàm lượng mangan trong lá khoảng 800–900 ppm trở lên thường đã độc.

  • Phân đạm chứa amoni làm đất chua dần: amoni sunfat hạ pH mạnh, amoni nitrat hạ vừa, urê hạ nhẹ. Dùng đạm nitrat (canxi nitrat, kali nitrat) thì đỡ chua đất hơn.

  • Với dưa lưới, nên giữ pH đất trên 6,3, bón vôi trước khi trồng vài tháng, và đo pH hằng năm trên đất cát nghèo mùn.

  • Triệu chứng ngộ độc dễ nhầm với bệnh nấm, khiến người trồng phun thuốc thêm mà không hết, thậm chí gây hại cho lá. Thiếu magie ở đất chua cũng trông na ná.

Khi triệu chứng đã hiện thì chỉnh pH rất chậm, khó cứu kịp vụ đó.

Các dạng phân mangan và cách phun lá

Hai dạng thường gặp là mangan sunfat (chứa khoảng 28–32% Mn) và mangan chelate (khoảng 5–12% Mn, thường được ưa chuộng ở đất kiềm). Vì hàm lượng mỗi loại khác nhau nhiều, bà con luôn đọc hàm lượng Mn trên bao bì rồi mới tính lượng dùng.

Theo Đại học Delaware, phun lá được ưu tiên hơn bón gốc, nhất là khi đất có pH cao, vì bón vào đất kiềm nhiều khi không giúp được cây. Một số điểm chính:

  • Chỉ phun khi có bằng chứng thiếu: có kết quả phân tích đất hoặc mô lá, hoặc triệu chứng rõ ràng. Cây chỉ cần rất ít mangan; phun thừa hoặc phun khi pH đất dưới 5,9 có thể gây ngộ độc.

  • Thời điểm: nên phun trước khi cây ra hoa. Thiếu nặng có thể cần phun nhiều hơn một lần.

  • Con số tham khảo: trong khuyến cáo của Delaware cho cây đậu tương ở Mỹ, lượng tính theo Mn nguyên chất là khoảng 0,5–1 kg Mn mỗi ha với dạng chelate, và 1–2 kg Mn mỗi ha với mangan sunfat hoặc oxit. Với rau màu và cây ăn trái, bà con pha theo hướng dẫn trên bao bì.

  • Pha chung với thuốc cỏ glyphosate: nên dùng mangan chelate EDTA, vì mangan sunfat và oxit có thể làm thuốc cỏ kém hiệu lực.

Bà con có thể tham khảo Vi lượng Mangan Chelate Mn-EDTA-13 là dạng tan hoàn toàn trong nước, hoặc combo trung vi lượng cho lúa nếu cần bổ sung nhiều vi lượng cùng lúc.

Lưu ý

  • Đừng vội kết luận cây vàng lá là thiếu mangan; loại trừ thiếu kẽm, sắt, magie, tuyến trùng trước.

  • Thử phun trên vài cây, vài ngày sau xem lá có cháy hay không rồi mới phun đại trà.

Tóm lại

Mangan cần ít nhưng không thể thiếu. Đất kiềm, bón nhiều vôi, đất cát thì lo thiếu; đất chua, úng nước thì lo thừa. Đo pH trước, chẩn đoán đúng rồi mới phun. Bà con cần tư vấn thêm cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Đại học Bang North Carolina (NC State Extension), “The Importance of Manganese in Vegetable Crop Nutrition in North Carolina”; Đại học Delaware (UD Cooperative Extension), “Using Foliar Manganese Applications to Correct Deficiencies”; Đại học Maryland (UMD Extension), “Manganese Toxicity in Cantaloupes”.

Ảnh minh họa: Sten Porse, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).