Nhiều nhà vườn trồng cây ưa chua như việt quất, chè, dứa, hoặc vườn có đất bị kiềm hóa do tưới nước giếng nhiều vôi, hay than "bón gì cây cũng vàng lá". Một nguyên nhân thường gặp là pH đất quá cao làm sắt, mangan, kẽm khó tan. Ở nước ngoài, một trong những cách hạ pH đất phổ biến là bón lưu huỳnh nguyên tố, tức bột lưu huỳnh màu vàng. Nhưng lưu huỳnh không làm chua đất ngay lập tức, và dùng sai rất dễ thất vọng. Bài này giải thích cơ chế và các điểm bà con cần nắm.

Lưu huỳnh nguyên tố khác lưu huỳnh sunfat thế nào?

Trong phân bón, lưu huỳnh có hai dạng chính. Dạng sunfat (SO4) có trong kali sunfat, magie sunfat, phân SA, thạch cao: cây hút được ngay. Dạng nguyên tố (S, bột lưu huỳnh vàng) thì cây không hút trực tiếp được. Nó phải được vi sinh vật trong đất "đốt" (oxy hóa) thành sunfat trước. Chính quá trình đó sinh ra axit sunfuric, làm đất chua đi, tức là pH giảm xuống.

Nói đơn giản: muốn cấp lưu huỳnh cho cây nhanh thì dùng dạng sunfat; muốn hạ pH đất từ từ thì dùng dạng nguyên tố.

Vi sinh vật quyết định tốc độ

Theo tờ thông tin của Trung tâm Nghiên cứu Công nghệ Phân bón, Đại học Adelaide (Úc), và các bài tổng hợp của Viện Dinh dưỡng Cây trồng Quốc tế (IPNI), việc oxy hóa lưu huỳnh do rất nhiều loài vi khuẩn và nấm trong đất thực hiện. Tốc độ phụ thuộc mấy yếu tố chính:

  • Cỡ hạt: oxy hóa diễn ra trên bề mặt hạt. Hạt càng mịn thì tổng bề mặt càng lớn, chuyển hóa càng nhanh. Hạt to cỡ hạt phân trộn thông thường thì chuyển hóa rất chậm.

  • Nhiệt độ: đất ấm thì vi sinh hoạt động mạnh; đất lạnh thì gần như dừng lại. Đây là lợi thế của vùng nhiệt đới như nước ta.

  • Độ ẩm và độ thoáng khí: đất quá khô hoặc ngập úng đều làm quá trình chậm hẳn. Đất ẩm vừa, tơi xốp là tốt nhất.

  • Trộn đều vào đất: bột lưu huỳnh tiếp xúc đất càng nhiều thì vi sinh càng dễ làm việc. Rải trên mặt đất khô thì hiệu quả kém.

Vì phải qua vi sinh, lưu huỳnh nguyên tố cần nhiều tuần đến nhiều tháng mới thấy pH thay đổi rõ. Nên bón trước khi trồng một thời gian là tốt nhất, chứ không phải đợi cây vàng lá mới bón cứu.

Khi nào nên dùng lưu huỳnh để hạ pH?

  • Trồng cây ưa đất chua trên đất có pH cao hơn mức cây cần.

  • Đất kiềm nhẹ khiến cây hay vàng lá non do khó hút sắt, mangan.

  • Giá thể, đất trồng chậu bị kiềm dần do tưới nước cứng lâu ngày.

Trước khi bón, phải đo pH đất. Nếu đất chỉ hơi kiềm và cây vẫn sinh trưởng bình thường, chưa cần can thiệp.

Bón bao nhiêu là đủ?

Lượng lưu huỳnh cần để hạ pH khác nhau rất nhiều theo loại đất. Đất cát cần ít, đất thịt và đất sét cần nhiều hơn vì đất có khả năng "đệm", giữ pH lại. Ví dụ, một nghiên cứu ở Hàn Quốc khi hạ pH đất trồng việt quất xuống khoảng 4,5–5,0 cho thấy lượng lưu huỳnh cần thiết khác nhau giữa đất cát pha, đất thịt và đất thịt pha sét. Vì vậy không có một con số chung cho mọi vườn.

Bà con nên lấy mẫu đất đi phân tích, rồi theo khuyến cáo của cán bộ kỹ thuật hoặc hướng dẫn trên bao bì. Đất có nhiều vôi tự do (sủi bọt khi nhỏ giấm) gần như không thể hạ pH bằng lưu huỳnh một cách kinh tế, vì lượng vôi trong đất sẽ trung hòa hết axit sinh ra.

Cách bón lưu huỳnh nguyên tố

  • Chọn loại bột mịn hoặc loại hạt có khả năng rã ra trong đất ẩm.

  • Rải đều rồi xới, trộn vào lớp đất mặt, tưới đủ ẩm.

  • Chia thành nhiều lần bón nhỏ thay vì một lần lớn, sau vài tháng đo lại pH rồi mới quyết định bón tiếp.

  • Không rải sát gốc cây đang lớn với lượng lớn, vì axit sinh ra cục bộ có thể làm tổn thương rễ.

Tương thích và an toàn

  • Không trộn bột lưu huỳnh với vôi rồi bón cùng lúc: một bên làm chua, một bên làm kiềm, triệt tiêu nhau.

  • Bột lưu huỳnh rất dễ cháy, bụi lưu huỳnh có thể bắt lửa. Bảo quản xa nguồn nhiệt, không hút thuốc khi thao tác; đeo khẩu trang, kính khi rải.

  • Nếu mục đích chính chỉ là cấp lưu huỳnh dinh dưỡng cho cây, dạng sunfat như kali sunfat (SOP) hay magie sunfat cho tác dụng nhanh hơn và không làm thay đổi đáng kể pH đất.

Lưu ý

Hạ pH đất là việc làm chậm và khó đảo ngược nếu làm quá tay. Đất bị chua quá mức lại gây ngộ độc nhôm, mangan và phải bón vôi để sửa. Vì vậy hãy đi từng bước nhỏ, đo pH định kỳ. Trong lúc chờ đất cải thiện, cây đang vàng lá do thiếu sắt có thể được hỗ trợ tạm thời bằng phân vi lượng dạng chelate phun lá.

Tóm lại

Lưu huỳnh nguyên tố không phải phân bón cấp nhanh mà là chất cải tạo làm đất chua dần nhờ vi sinh vật. Hạt càng mịn, đất càng ấm và ẩm vừa thì càng nhanh. Lượng bón tùy loại đất, phải đo pH trước và sau; đất nhiều vôi tự do thì khó hạ pH bằng cách này. Cần lưu huỳnh dinh dưỡng nhanh thì dùng dạng sunfat.

Bà con cần tư vấn về pH đất, lưu huỳnh hay vi lượng cho cây vàng lá, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: University of Adelaide, Fertiliser Technology Research Centre – Factsheet: Oxidation of elemental sulfur in soils; International Plant Nutrition Institute (IPNI) – Sulfate sulfur vs. elemental sulfur, Part II: Characteristics of S oxidation; Korean Journal of Soil Science and Fertilizer – nghiên cứu lượng lưu huỳnh hạ pH đất trồng việt quất; FAO – Plant nutrition for food security (Fertilizer and Plant Nutrition Bulletin 16).

Ảnh minh họa: Serpens, Wikimedia Commons (CC BY 3.0).