Khô dầu neem (bánh dầu neem, tiếng Anh là neem cake) là phần bã còn lại sau khi ép dầu từ hạt cây neem. Nhiều nhà vườn trộn nó vào phân chuồng, bón gốc chuối, rau màu, mong vừa có thêm đạm vừa bớt tuyến trùng. Vậy khô dầu neem có bao nhiêu dinh dưỡng, giữ đạm cho urê ra sao, bón thế nào cho đúng? Bài này tổng hợp từ Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu (TNAU, Ấn Độ), FAO và các tài liệu khoa học.
1. Khô dầu neem là loại phân gì?
TNAU chia khô dầu làm hai nhóm: nhóm ăn được (khô dầu lạc, khô dầu dừa) dùng làm thức ăn gia súc; nhóm không ăn được (khô dầu thầu dầu, khô dầu neem) dùng làm phân, nhất là cho cây ăn trái, rau màu. Khô dầu thuộc nhóm phân hữu cơ đậm đặc, giàu dinh dưỡng hơn hẳn phân chuồng nên bón lượng ít hơn.
Theo FAO (Feedipedia), khô dầu neem chưa xử lý rất đắng, chứa các chất nhóm limonoid độc với nhiều loài vật, nên chủ yếu dùng làm phân đạm hữu cơ.
2. Hàm lượng dinh dưỡng khác nhau theo cách ép
Kiran và cộng sự (Đại học Khoa học Nông nghiệp Bengaluru, 2019) phân tích ba dạng nguyên liệu neem:
Khô dầu ép nguội (còn khoảng 10% dầu): đạm (N) 4,21%, lân (P) 0,71%, kali (K) 1,30%.
Khô dầu đã trích ly dầu (còn khoảng 1% dầu): N 4,51%, P 0,79%, K 1,40%; kẽm khoảng 57 ppm, sắt khoảng 640 ppm.
Hạt neem nghiền: N 3,99%, P 0,64%, K 1,10%.
Số liệu của FAO cho thấy chênh lệch còn lớn hơn: khô dầu ép cả hạt có đạm thô trung bình 16,7% chất khô, còn khô dầu ép nhân đã bóc vỏ tới 37,3%, gấp đôi. Để so sánh, bảng của TNAU ghi khô dầu lạc khoảng 7,3% N, khô dầu thầu dầu khoảng 4,3% N. Tóm lại khô dầu neem giàu đạm ở mức trung bình, còn lân và kali khá thấp; bà con nên xem hàm lượng ghi trên bao.
3. Đạm trong khô dầu nhả ra thế nào?
Đạm trong khô dầu ở dạng hữu cơ. TNAU giải thích: vi khuẩn đất phải phân giải nó thành đạm amoni rồi nitrat thì cây mới dùng được, nên khô dầu tác dụng chậm hơn phân hóa học nhưng kéo dài hơn. Dinh dưỡng trong khô dầu bắt đầu được cây dùng khoảng 7–10 ngày sau khi bón. TNAU dặn nghiền mịn trước khi bón để rải đều và mau phân hủy.
4. Giữ đạm cho urê: vì sao có "urê bọc neem"
Bón urê xuống, urê thành amoni, rồi vi khuẩn Nitrosomonas biến amoni thành nitrat. Nitrat dễ trôi theo nước và dễ mất qua quá trình khử nitrat. Bài tổng quan của Meena và cộng sự (Agricultural Reviews, 2021) cho biết vì các thất thoát này, cây lúa thường chỉ dùng được 20–50% lượng đạm bón.
Hoạt chất trong neem làm chậm hoạt động của Nitrosomonas, giữ đạm ở dạng amoni lâu hơn, ít bị rửa trôi. FAO cũng ghi nhận khô dầu neem giúp phân đạm bón kèm hiệu quả hơn nhờ làm chậm nitrat hóa. Theo bài tổng quan:
Năm 2015, Ấn Độ bắt buộc các nhà máy sản xuất urê bọc neem, ban đầu khoảng 70% công suất, sau nâng lên toàn bộ.
Ở lúa, thay urê thường bằng urê bọc neem giúp năng suất hạt tăng trung bình khoảng 5–6%, tùy thí nghiệm.
Tự trộn urê với khô dầu neem theo TNAU
Nghiền khô dầu neem (hoặc hạt neem giã) cho lọt rây 2 mm.
Trộn khô dầu bằng khoảng 20% khối lượng urê, ví dụ 10 kg urê với 2 kg khô dầu neem, để qua đêm rồi bón.
Hoặc trộn urê : thạch cao : khô dầu neem theo tỷ lệ 5 : 4 : 1.
5. Khô dầu neem và tuyến trùng
Sách "Neem: A Tree for Solving Global Problems" (Hội đồng Nghiên cứu Quốc gia Hoa Kỳ, 1992) ghi nhận nước chiết khô dầu neem có tác dụng diệt tuyến trùng. Ở Aligarh (Ấn Độ), đất trộn mạt cưa và khô dầu neem đưa chỉ số nốt sưng rễ cà chua về 0. Nhưng thí nghiệm ở Đức cho thấy cây cà chua tốt lên mà có loài tuyến trùng không giảm đáng kể. Nghĩa là khô dầu neem giúp hạn chế, không diệt sạch tuyến trùng.
Với chuối, TNAU khuyến cáo:
Bón khô dầu neem 250 g/cây cùng phân chuồng 1 kg/cây lúc trồng; một trang khác của TNAU ghi khô dầu neem và khô dầu pungam 200 g mỗi hố trước khi trồng.
Kết hợp vi khuẩn đối kháng Pseudomonas fluorescens, trồng xen cúc vạn thọ, dùng giống kháng.
Muốn bổ sung vi sinh có ích cho vùng rễ, bà con có thể tham khảo Trichoderma BIO FA (có Pseudomonas, Bacillus), dùng theo hướng dẫn trên bao bì.
6. Cách bón
Nghiền mịn, rải đều, trộn vào đất; bón lót trước hoặc lúc trồng.
Phối hợp với phân chuồng hoai, vi sinh có ích; bón thêm phân khoáng nếu cây cần nhiều lân, kali.
Ngoài các mức TNAU nêu trên, liều cho từng cây theo hướng dẫn trên bao bì.
Lưu ý
Không cho gà, vịt, trâu bò ăn khô dầu neem chưa xử lý; cất xa chuồng trại.
Hàm lượng thay đổi theo cách ép và hạt có bóc vỏ hay không.
Ruộng tuyến trùng nặng cần kết hợp luân canh, giống kháng và biện pháp khác.
Tóm lại
Khô dầu neem là phân hữu cơ đậm đặc, khoảng 4–4,5% đạm, ít lân kali, nhả chậm mà bền. Hoạt chất trong neem làm chậm nitrat hóa nên giữ đạm urê lâu hơn, đồng thời giúp hạn chế tuyến trùng. Nghiền mịn, bón lót, phối hợp phân chuồng, phân khoáng và đừng cho vật nuôi ăn.
Bà con cần tư vấn thêm về phối hợp phân hữu cơ với phân khoáng, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: TNAU Agritech Portal – Organic Farming: Manures; Paddy; Nematode pests of banana; Kiran và cộng sự (2019), Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry 8(2); FAO – Feedipedia: Neem; Meena và cộng sự (2021), Agricultural Reviews 42(1); National Research Council (1992), Neem: A Tree for Solving Global Problems.
Ảnh minh họa: Paryavarana Margadarsi Vaisakhi, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).