Đồng (Cu) là loại vi lượng mà cây cần rất ít, nhưng thiếu thì cây èo uột, còn thừa thì đất "ngộ độc" kéo dài nhiều năm. Nhiều nhà vườn quen dùng thuốc gốc đồng để trị nấm, ít ai để ý rằng đồng cũng là một chất dinh dưỡng, và cũng có thể tích tụ trong đất. Bài này giúp bà con hiểu đồng làm gì trong cây, đất nào hay thiếu, thừa thì sao, và vì sao nên xét nghiệm lá trước khi bón.

Cây cần đồng để làm gì?

Đồng được chứng minh là nguyên tố thiết yếu của cây từ năm 1931. Theo tài liệu của Đại học Wisconsin, đồng nằm trong nhiều enzyme tham gia quang hợp, hô hấp và tạo lignin (chất làm thân, cành cứng chắc). Cây thiếu đồng thì tạo tinh bột kém, cây họ đậu nốt sần ít và cố định đạm yếu, ra hoa chậm và hạt phấn có thể bị lép.

Lượng cây lấy đi mỗi năm rất nhỏ, dưới 0,1 lb/mẫu Anh (khoảng dưới 0,11 kg/ha). Nhưng mức "cần" thì mỗi cây một khác: củ cải đường, rau diếp, hành, rau chân vịt, hướng dương và cà chua có nhu cầu tương đối cao; cỏ linh lăng, ngô, các cây ngũ cốc ở mức trung bình.

Đất nào dễ thiếu đồng?

Trong đất có chừng 2–100 ppm đồng, trung bình khoảng 30 ppm, nhưng phần lớn nằm trong khoáng chất nên cây không hút được. Hai yếu tố quyết định lượng đồng cây dùng được là chất hữu cơ và độ pH:

  • Đất nhiều hữu cơ (đất than bùn): chất hữu cơ giữ đồng chặt hơn bất kỳ vi lượng nào khác, nên đất càng nhiều hữu cơ càng dễ thiếu đồng. Cây trồng trên đất than bùn chua mới khai hoang đôi khi lộ triệu chứng thiếu trong vài năm đầu; khi chất hữu cơ phân hủy dần, đồng được giải phóng và tình trạng thường tự hết.

  • Đất cát: khuyến nông Đại học Minnesota ghi nhận thiếu đồng chủ yếu xảy ra ở đất nhiều hữu cơ và đất cát.

  • Bón vôi nhiều, pH cao: nâng pH làm sét và chất hữu cơ giữ đồng nhiều hơn, cây hút khó hơn. Trên đất pH trên 7,5, tài liệu Wisconsin khuyên thỉnh thoảng nên kiểm tra bằng phân tích lá.

Cũng cần nói rõ: các nghiên cứu trên là của Mỹ. Đất ở Việt Nam khác nhiều, nên bà con xem đây là cách hiểu nguyên lý chứ đừng áp nguyên con số.

Cây thiếu đồng trông thế nào?

Thiếu đồng khó nhận ra vì lúc đầu triệu chứng không rõ, cây chỉ kém sức. Theo tài liệu Wisconsin:

  • Cây ngũ cốc (lúa mì, yến mạch): hạt giảm nhiều hơn rơm, cây dễ đổ ngã. Chóp lá già khô nâu, lá non có thể không bung cuộn. Thiếu nặng thì điểm sinh trưởng chết, cây đẻ nhánh nhiều hơn.

  • Cây lá rộng: phần ngọn héo, điểm sinh trưởng có thể chết, lá trên cùng chuyển màu xanh hơi xanh lam.

Dấu hiệu dễ lẫn với thiếu nước hay thiếu vi lượng khác, nên đừng vội kết luận chỉ bằng mắt.

Phân tích lá chính xác hơn xét nghiệm đất

Khuyến nông Wisconsin cho biết chưa có xét nghiệm đất đáng tin cho đồng ở bang này, nên dùng phân tích mô lá để xác nhận; Minnesota cũng khuyên làm phân tích cây trên đất hữu cơ. Cách đọc kết quả phụ thuộc vào cây, bộ phận lấy mẫu và giai đoạn lấy mẫu. Trong bảng của Wisconsin cho các cây như ngũ cốc, khoai tây, đậu tương, mức thiếu rơi vào khoảng dưới 2–5 ppm, mức đủ nằm từ vài ppm đến khoảng 20–30 ppm, và trên 50 ppm được xếp vào mức dư. Con số này chỉ để bà con hình dung độ lớn; muốn đọc đúng, hãy gửi mẫu lá đến phòng phân tích và hỏi kỹ thuật viên cách lấy mẫu.

Khi nào mới nên bổ sung đồng?

Nguyên tắc của khuyến nông Wisconsin rất rõ: chỉ bón đồng khi phân tích lá đã xác nhận thiếu. Khi đã xác nhận, có thể rải gốc, bón theo hàng, hoặc phun lá. Một số điểm đáng nhớ:

  • Nguồn đồng thường gặp: đồng sunphat (khoảng 25% Cu), đồng oxit, và đồng chelate Cu-EDTA. Tài liệu ghi chelate có thể dùng với lượng chỉ bằng khoảng 1/6 lượng đồng vô cơ.

  • Khi tổng lượng đồng đã bón đạt khoảng 30 lb/mẫu Anh (tương đương khoảng 34 kg/ha), nên ngừng để tránh ngộ độc đồng. Một lần bón đúng liều có thể dùng được 5–8 năm tùy đất và cây.

  • Minnesota không khuyến cáo bón đồng cho đất khoáng vì thiếu nghiên cứu. Nghĩa là đừng bón "cho chắc".

Còn liều phun lá cụ thể cho từng cây, các nguồn trên không nêu, nên bà con pha theo hướng dẫn trên bao bì và thử trên vài cây trước.

Thừa đồng: chuyện không hiếm ở vườn lâu năm

Đồng tan rất ít trong đất nên một khi đã tích tụ thì tồn tại nhiều năm. Wisconsin ghi nhận nhiều ca ngộ độc đồng do dùng lặp lại dung dịch Bordeaux (đồng sunphat trộn vôi) trên khoai tây, đậu và vườn cây ăn trái, cả do dùng thuốc nấm gốc đồng nhiều năm trên đất cát. Phân heo và một số loại bùn thải cũng chứa nhiều đồng.

Đồng quá cao làm giảm nảy mầm, cây yếu đi và cản việc cây hấp thu sắt. Ấn phẩm vườn ươm của Cục Lâm nghiệp Hoa Kỳ cũng nhận xét ngộ độc đồng thường dẫn tới triệu chứng thiếu sắt. Vì vậy lá vàng ở vườn phun thuốc đồng nhiều năm chưa chắc chỉ do thiếu sắt.

Lưu ý

  • Vườn phun thuốc đồng thường xuyên đã cung cấp một lượng đồng; cân nhắc trước khi bổ sung thêm.

Tóm lại

Đồng là vi lượng cần ít nhưng không thể thiếu, dễ bị đất nhiều hữu cơ, đất cát, đất pH cao làm khó hấp thu. Thiếu thì cây kém sức, thừa thì tồn nhiều năm và cản hút sắt. Hãy phân tích lá trước khi bổ sung, và đừng bón "cho chắc".

Bà con cần tư vấn thêm, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Schulte E.E. và Kelling K.A., "Soil and Applied Copper" (A2527), Khuyến nông Đại học Wisconsin-Madison; Khuyến nông Đại học Minnesota, "Copper for crop production"; Cục Lâm nghiệp Hoa Kỳ (USDA Forest Service), tạp chí Tree Planters' Notes tập 49 số 3, bài về vi lượng đồng.

Ảnh minh họa: Crystal Titan, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).