Bà con mua phân đạm hay hỏi: urê, SA, DAP, canxi nitrat, kali nitrat... loại nào cũng là "đạm", vậy khác nhau chỗ nào? Câu trả lời nằm ở dạng đạm. Cây chỉ hút đạm khoáng dưới hai dạng chính là amoni (NH4+) và nitrat (NO3-). Hiểu hai dạng này, bà con sẽ biết lúc nào nên bón loại nào, đỡ hao phân mà cây lại ăn được.

Hai dạng đạm khác nhau ở đâu?

Amoni mang điện dương, nitrat mang điện âm. Hạt đất sét và chất hữu cơ trong đất thường mang điện âm, nên chúng "níu" lấy amoni, còn nitrat thì bị đẩy ra, nằm lẫn trong nước của đất. Tài liệu khuyến nông của Đại học Bang Montana (Mỹ) mô tả nitrat là dạng rất linh động, còn amoni bám vào đất sét nên di chuyển chậm.

  • Amoni: bám đất, ít bị nước cuốn đi, ở lại vùng rễ khá lâu. Cây hút trực tiếp, đỡ tốn sức biến đổi.

  • Nitrat: tan theo nước, đến rễ nhanh nên cây hút nhanh, nhưng cũng dễ bị rửa trôi khi mưa nhiều hoặc tưới đẫm. Vào trong cây, nitrat còn phải chuyển thành amoni mới dùng được, nên cây tốn thêm năng lượng cho khâu này.

Amoni không đứng yên: vi khuẩn đất biến nó thành nitrat

Điều bà con cần nhớ là phân amoni bón xuống đất không giữ nguyên dạng mãi. Nhóm vi khuẩn trong đất sẽ chuyển amoni thành nitrat, gọi là quá trình nitrat hóa. Theo tài liệu của Montana, quá trình này có thể diễn ra từ vài giờ đến vài tuần, và cần có oxy, nghĩa là ở đất ngập nước, thiếu khí thì nó rất chậm hoặc gần như không xảy ra.

Tốc độ nhanh hay chậm phụ thuộc nhiều vào nhiệt độ và độ ẩm:

  • Nitrat hóa nhanh nhất ở đất có pH khoảng 6,5–8,5, nhiệt độ đất khoảng 24–35 °C (75–95 °F) và đất đủ ẩm (Đại học Bang Montana).

  • Khi đất nguội dưới khoảng 10 °C (50 °F) thì quá trình này chậm lại rất nhanh, nhưng vẫn chưa dừng hẳn cho đến khi đất xuống gần 0 °C (Đại học Bang Iowa, tác giả John Sawyer).

  • Mỗi lần amoni chuyển thành nitrat, đất mất bớt ion H+ theo hướng làm đất chua dần, vì vậy bón phân amoni nhiều năm liền trên đất vốn chua cần để ý độ pH (Montana).

Chọn dạng nào theo loại đất và mùa?

Mùa mưa, đất cát, đất thoát nước nhanh

Nitrat dễ trôi, nên đất cát, đất thịt nhẹ vào mùa mưa nếu bón dồn một lần thì hao nhiều. Cách làm hợp lý là chia nhỏ lượng đạm, bón nhiều lần, bón đúng lúc cây cần, tránh bón ngay trước trận mưa to.

Đất úng nước, ruộng lúa nước

Ở chỗ úng, thiếu oxy, nitrat bị vi khuẩn khử thành khí và bay mất. Theo tài liệu của Montana, đất thoát nước kém có thể mất khoảng 4–5% nitrat mỗi ngày. Nghiên cứu trên lúa của Dijkshoorn và Ismunadji (Hà Lan, 1973) cho thấy khi ruộng ngập, amoni trong đất không đổi còn nitrat thì mất nhanh. Nếu bón amoni lên đất khô trước khi ngập, amoni kịp hóa nitrat, rồi ngập nước thì nitrat mất đi, lượng đạm cây hút được giảm khoảng một nửa. Vì vậy với lúa nước, đừng bón đạm lên đất khô rồi mới cho nước vào.

Cây có "kén" dạng đạm không?

Cây trồng hút được cả hai dạng, nhưng không phải tỉ lệ nào cũng ổn. Có một điểm phải thận trọng: amoni quá nhiều có thể gây độc cho cây. Nhóm của Barreto (Brazil, 2018, đăng trên tạp chí Journal of Plant Nutrition and Soil Science) trồng cà chua trong dung dịch dinh dưỡng với tổng đạm cố định, thay đổi tỉ lệ nitrat:amoni. Kết quả: tỉ lệ 100:0 và 75:25 cho chất khô cao nhất, còn 25:75 và 0:100 gây độc cho cây.

Thí nghiệm này làm trong dung dịch thủy canh, không phải ngoài đồng, nên bà con đừng áp con số vào đất. Nhưng bài học thì rõ: nhất là với rau ăn quả, cây con và cây trồng trong chậu, giá thể ít đất, đừng dùng toàn đạm amoni với lượng lớn.

Gợi ý chọn phân theo mục đích

  • Cần đạm đến rễ nhanh: dạng nitrat tiện vì tan theo nước. Ví dụ Canxi nitrat vừa cho đạm vừa bổ sung canxi (loại này chứa cả nitrat và một phần amoni).

  • Cần đạm kèm lân khi pha phun lá hoặc tưới: DAP tinh thể chứa đạm dạng amoni cùng lân.

Lưu ý

  • Thuốc ức chế nitrat hóa chỉ làm chậm chứ không chặn hẳn quá trình, và bị phân hủy nhanh hơn khi đất nóng (Đại học Bang Iowa).

  • Liều lượng cụ thể tùy cây, đất và vụ; bà con pha và bón theo hướng dẫn trên bao bì, thử trên diện nhỏ trước khi làm đại trà.

Tóm lại

Amoni mang điện dương, được đất giữ lại; nitrat mang điện âm, đến rễ nhanh nhưng dễ trôi và dễ mất ở chỗ úng. Amoni trong đất sẽ dần hóa thành nitrat, nhanh khi trời ấm và đất ẩm. Với đất cát, mùa mưa thì chia nhỏ lần bón; với ruộng lúa nước thì ưu tiên dạng amoni và bón đúng cách; còn với cây non, rau, đừng lạm dụng amoni quá nhiều. Nên cho cây cả hai dạng với tỉ lệ hợp lý, đừng dồn hết vào amoni.

Bà con cần tư vấn chọn loại đạm cho đất và cây nhà mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Đại học Bang Montana (Extension), Nutrient Management Module No. 3 "Nitrogen Cycling, Testing and Fertilizer Recommendations" (C. Jones, J. Jacobsen); Đại học Bang Iowa (Extension and Outreach), "Fall Nitrogen Applications and Soil Temperature" (J. Sawyer, 2014); W. Dijkshoorn, M. Ismunadji, Netherlands Journal of Agricultural Science 21 (1973); R. F. Barreto và cs., Journal of Plant Nutrition and Soil Science 181 (2018).

Ảnh minh họa: Michael Trolove, Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0).