Cùng gọi là "đạm cá" nhưng có loại nước sệt mùi rất nặng, có loại lỏng ít mùi hơn, lại có loại bột khô. Mỗi loại làm một kiểu, dinh dưỡng và tốc độ nhả đạm khác nhau. Bài này giúp bà con phân biệt và dùng cho đúng.

Đạm cá là gì? Ba dạng chính bà con cần phân biệt

Đạm cá làm từ cá hoặc phụ phẩm cá (đầu, ruột, xương). Theo Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), có ba nhóm chính:

  • Nhũ tương cá (fish emulsion): phụ phẩm cá nấu trên khoảng 82°C để diệt phần lớn vi khuẩn gây thối, rồi lọc và thêm axit ổn định. Mùi nặng nhất.

  • Dịch cá thủy phân (fish hydrolysate): cá xay nhỏ được enzyme cắt nhỏ đạm, hoặc tự phân giải trong axit, hoặc lên men với rỉ đường và vi khuẩn lactic. Theo Đại học Colorado State, loại thủy phân enzyme giữ được nhiều đạm, vitamin, vi lượng hơn nhũ tương.

  • Bột cá (fish meal): bã rắn sau khi nấu, ép cá, sấy khô rồi nghiền.

Hàm lượng NPK điển hình

Mỗi sản phẩm mỗi khác, bà con luôn đọc nhãn. Số tham khảo:

  • Nhũ tương cá: khoảng 5-2-2 (N-P2O5-K2O) theo USDA và Colorado State; Đại học Maine ghi khoảng 4% N, 3% lân.

  • Dịch cá thủy phân: Colorado State ghi khoảng 4-2-2; USDA dẫn một sản phẩm khoảng 2-5-3, tức có loại thiên lân.

  • Bột cá: khoảng 10-6-2 theo Colorado State; Maine ghi khoảng 9% N, 6% lân.

USDA nhận xét phân cá khá giàu canxi; Đại học Oregon State cho biết phân gốc cá thường giàu lân hơn phân hữu cơ gốc thực vật.

Đạm cá nhả nhanh hay chậm?

Đạm cá chủ yếu là protein, phải chờ vi sinh vật đất phân giải thành amoni, nitrat cây mới hút được, nên phụ thuộc nhiệt độ và độ ẩm đất.

  • Thí nghiệm ủ đất của Đại học Oregon State (khoảng 22°C): nhóm phụ phẩm cá, khô dầu, phụ phẩm động vật có 8–14% đạm nhả khoảng 60% tổng đạm sau 4 tuần; mô hình của họ ước khoảng 75% sau 10 tuần.

  • Colorado State xếp cả ba loại vào nhóm nhả trong 1–4 tháng.

  • Oregon State gợi ý dùng cá lỏng làm đạm bổ sung đầu vụ, khi phân hữu cơ khô chưa kịp nhả.

Cách dùng: tưới gốc và phun lá

Tưới gốc

  • Theo Colorado State (vườn gia đình): nhũ tương cá 6 muỗng canh/gallon nước (3,8 lít), chừng 20–25 ml/lít; dịch thủy phân 5 muỗng canh/gallon, chừng 20 ml/lít. Sản phẩm thương mại thì pha theo hướng dẫn trên bao bì.

  • Bột cá: theo nguồn trên, trộn vào đất 5–10 pound/100 feet vuông, khoảng 0,25–0,5 kg/m². Nên vùi xuống để đỡ mùi, chó mèo bới.

  • Đại học Maine: nhũ tương cá hợp bón thúc giữa vụ, bột cá bón cho cả vụ.

Phun lá

Nguồn không nêu tỷ lệ phun lá riêng, bà con pha theo hướng dẫn trên bao bì. Nguyên tắc chung của Colorado State: phun hạt mịn, có chất bám dính, khi trời mát dưới khoảng 27°C. Ngại mùi tanh thì có thể cân nhắc axit amin dạng bột.

Mùi, tắc béc, vi sinh và bảo quản

  • Mùi: nhũ tương cá rất hôi, loại thủy phân đỡ hơn nhưng vẫn tanh, dễ hút ruồi, chó mèo.

  • Tắc béc, tắc nhỏ giọt: tổng quan trên tạp chí Scientia Agropecuaria lưu ý phân lỏng gốc cá chạy nhỏ giọt phải lọc kỹ hạt lớn để tránh nghẹt. Bà con lắc đều, lọc qua lưới, xả nước sạch sau mỗi lần tưới.

  • Vi sinh: dịch cá nuôi vi sinh đất, nhưng pha sẵn để lâu dễ thối. Pha bao nhiêu dùng hết bấy nhiêu.

  • Bảo quản: hàng thương mại thường được hạ pH bằng axit (phổ biến là phosphoric) để chống thối. Giữ can nơi mát, đậy kín, tránh nắng.

An toàn và tiêu chuẩn hữu cơ

  • Mầm bệnh: nấu nhiệt, axit hóa, lên men lactic giúp hạn chế vi khuẩn gây thối. Với rau ăn sống, nên tưới gốc, không tưới lên phần ăn được sát ngày thu hoạch.

  • Muối và kim loại: tổng quan trên cho biết phụ phẩm cá sau xử lý vẫn có thể còn muối, kim loại nặng và mầm bệnh. Nên chọn hàng có nguồn gốc, kiểm nghiệm rõ ràng.

  • Tiêu chuẩn hữu cơ (Mỹ): theo USDA, nhũ tương cá được phép; bột cá được dùng nếu không qua xử lý tổng hợp; cá lỏng được chỉnh pH bằng axit sulfuric, citric hoặc phosphoric ở mức tối thiểu, không thấp hơn pH 3,5. Axit formic bị cấm.

Lưu ý

  • Đạm cá ít đạm hơn nhiều so với phân hóa học, khó thay hoàn toàn phân khoáng.

  • Không pha đặc hơn hướng dẫn, nhất là phun lá cây non.

  • Đọc nhãn xem thiên đạm hay thiên lân, tránh dư lân.

Tóm lại

Nhũ tương cá rẻ, hôi, khoảng 5-2-2; dịch thủy phân giữ nhiều dưỡng chất hơn, giá cao hơn; bột cá khoảng 9–10% đạm, 6% lân, hợp bón vào đất. Cả ba cần vi sinh phân giải mới nhả đạm. Lọc kỹ, bảo quản kín, chọn hàng rõ nguồn gốc là dùng an tâm.

Bà con cần tư vấn thêm cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo

  • USDA Agricultural Marketing Service – Liquid Fish Products, Technical Report (2006).

  • USDA Agricultural Marketing Service – Fish-Based Fertilizers, Technical Report (2019).

  • Colorado State University Extension – Organic Fertilizers.

  • University of Maine Cooperative Extension – Characteristics of Common Natural Fertilizers.

  • Oregon State University Extension – EM 9235: OSU Organic Fertilizer and Cover Crop Calculator.

  • Florez-Jalixto và cs. (2021) – Tổng quan phân bón sinh học từ phụ phẩm ngành cá, Scientia Agropecuaria.

Ảnh minh họa: احسان نادری پناه, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).