Nhiều bà con nghĩ cứ bón thêm urê là cây xanh tốt, năng suất tăng. Thực tế, cây thừa đạm xanh mướt nhưng ít hoa, đậu trái kém, dễ sâu bệnh, lúa dễ đổ ngã. Bài này giúp bà con nhận biết sớm và biết cách khắc phục.
Dấu hiệu nhận biết cây bị thừa đạm
Lá xanh đậm bất thường: lá dày, mềm, có khi cong lòng chén. Theo Chương trình IPM Đại học California (UC IPM), dư nặng còn làm mép, chóp lá cháy nâu, lá rụng sớm.
Cây vống, mọng nước: tán rậm, mô non mềm yếu.
Ít hoa, đậu trái kém: cây dồn sức nuôi lá thay vì ra hoa, nuôi trái (Đại học Delaware, Mỹ).
Trái chín muộn: nhất là ở rau ăn trái và cây lấy củ.
Củ nhỏ ở cây lấy củ: khoai lang, khoai tây… nhiều dây lá nhưng ít củ, củ bé.
Cây dễ đổ ngã: theo Đại học Cornell (Mỹ), thừa đạm làm thân cây ngũ cốc dễ cong gãy, đổ ngã, chín muộn hơn; ruộng lúa bón dư đạm cũng hay bị đổ (IRRI).
Thừa đạm gây hại gì?
1. Dễ sâu bệnh hơn
UC IPM cho biết đọt non mọng nước do dư đạm dễ bùng phát côn trùng chích hút và nhện như rệp, rầy. Theo Đại học Delaware, tán dày, ẩm thuận lợi cho nấm bệnh, thuốc phun lại khó phủ đều. Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI) cũng xếp sâu bệnh, đổ ngã, giảm chất lượng hạt vào nhóm vấn đề của ruộng lúa bón đạm cao.
2. Giảm chất lượng, bảo quản kém
Theo Đại học Delaware, trái và củ của cây bón dư đạm thường ít ngọt, kém chua, kém chắc, mùi vị nhạt và để được ít ngày hơn.
3. Nitrat tích lũy trong rau ăn lá
Theo một tổng quan trên tạp chí Foods (2020), bón thừa đạm là nguyên nhân chính khiến rau ăn lá (xà lách, cải bó xôi, cải thìa…) tích nhiều nitrat, vì cây hút nhiều hơn khả năng chuyển hóa; trời thiếu nắng càng làm nitrat tăng. Đây là chuyện an toàn thực phẩm cần lưu tâm.
4. Mặn hóa, cháy rễ
UC IPM cảnh báo dư đạm làm đất bị mặn, đổi pH, có thể làm chết rễ non, cây dễ bị tuyến trùng và thối rễ.
5. Thất thoát, tốn tiền
Đạm cây không dùng hết bay vào không khí, ngấm xuống nước ngầm, trôi ra kênh rạch (Đại học Cornell): mất tiền mà ô nhiễm nguồn nước.
Nguyên nhân thường gặp
Bón theo thói quen, "thấy cây chưa xanh là rải thêm".
Bón một lần quá nhiều.
Bón đạm muộn, sát lúc ra hoa, nuôi trái; UC IPM khuyên tránh bón đạm cuối vụ.
Cộng dồn đạm từ phân chuồng, NPK, phân bón lá mà không tính.
Bón cho cây không cần: theo UC IPM, phần lớn cây thân gỗ đã lớn không cần bón đạm.
Cách khắc phục khi cây đã thừa đạm
Ngưng bón đạm ngay: dừng urê, phân hỗn hợp và phân bón lá giàu đạm.
Bổ sung kali cân đối: Đại học Delaware cho biết thừa đạm có thể làm giảm kali, canxi, magie trong cây, nên cần bổ sung kali cho cân đối. Với cây kỵ clo hoặc đất có dấu hiệu mặn, có thể chọn Kali Sunphat (SOP), lượng dùng theo hướng dẫn trên bao bì.
Thông thoáng tán cây: tỉa chồi vượt, lá già, lá bệnh.
Thăm đồng thường xuyên: soi rệp, rầy, nhện, nấm bệnh trên đọt non.
Phòng tránh bón dư đạm
Bón theo nhu cầu cây và kết quả phân tích đất: Đại học Delaware cho rằng chỉ nên bón cao hơn mức khuyến cáo khi đặc biệt, như mưa lớn rửa trôi đạm.
Chia nhỏ lần bón: nhiều lần, mỗi lần ít, đúng giai đoạn.
Tính cả đạm trong phân chuồng, NPK và bón cân đối đạm – lân – kali.
Với rau ăn lá: không bón đạm sát ngày thu hoạch; tổng quan trên Foods (2020) khuyên thu hoạch cuối giai đoạn chiếu sáng (chiều tối), khi nitrat trong lá thấp hơn.
Dùng bảng so màu lá lúa (LCC) của IRRI
Với lúa, IRRI đã phát triển bảng so màu lá (LCC): một thanh nhựa có 6 ô màu từ xanh vàng (ô 1) đến xanh đậm (ô 6). Theo tài liệu của V. Balasubramanian (IRRI, 2003), cách dùng như sau:
Bắt đầu đo khoảng 14 ngày sau cấy (21 ngày sau sạ với lúa sạ ướt), lặp lại mỗi 7–10 ngày, dừng khi lúa bắt đầu trổ.
Chọn ngẫu nhiên ít nhất 10 khóm không bệnh, so giữa lá trên cùng đã mở hoàn toàn, không bứt lá.
Đứng che bóng lên lá khi đo; nên cùng người đo, cùng giờ.
Ngưỡng tham khảo: lúa cấy thuần thấp cây là 3,5–4,0; lúa lai cấy là 4; lúa thơm cấy và lúa sạ là 3. Chỉ bón đạm khi hơn 5/10 lá có màu nhạt hơn ngưỡng. Lá còn đậm hơn ngưỡng thì chưa cần bón.
Nông dân dùng LCC ghi nhận lúa ít sâu bệnh, ít đổ ngã hơn. Ngưỡng nên hiệu chỉnh theo giống, vùng.
Lưu ý
Lá xanh đậm chưa chắc do thừa đạm; có giống vốn lá đậm.
Đừng bỏ đói đạm hoàn toàn; cây vẫn cần đạm vừa đủ.
Kali cũng chỉ bón đủ, tránh gây mặn thêm.
Tóm lại
Cây thừa đạm lá xanh đậm, mềm, vống, ít hoa, chín muộn, củ nhỏ, lúa dễ đổ; kéo theo sâu bệnh, giảm chất lượng, rau tích nitrat, đất mặn. Hãy bón theo nhu cầu, chia nhỏ lần bón, cân đối kali, với lúa thì dùng bảng so màu lá.
Bà con cần tư vấn thêm cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: University of California IPM – Nitrogen excess (Home and Landscape); University of Delaware Cooperative Extension – Excess Nitrogen and Vegetables and Fruits (Weekly Crop Update); Cornell University – Nitrogen Management on Dairy Farms: Deficiency and Excess; V. Balasubramanian, IRRI – Leaf color chart for crop need-based N management in rice (2003); Bian Z. và cộng sự – A Review of Environment Effects on Nitrate Accumulation in Leafy Vegetables Grown in Controlled Environments, Foods 9(6):732 (2020).