Phân chuồng là “của để dành” quý của nhà nông: giúp đất tơi xốp, giữ ẩm, nuôi vi sinh vật có ích. Nhưng nhiều bà con lấy phân tươi bón thẳng vào gốc, vài hôm thấy cây héo đọt, rễ thâm, cỏ dại mọc dày, có khi còn bùng bệnh. Lý do là phân chưa được ủ hoai. Ủ đúng cách chỉ mất một hai tháng, mà phân thành “vàng đen” thật sự.
Vì sao phải ủ phân chuồng?
Diệt mầm bệnh và hạt cỏ: phân tươi chứa vi khuẩn gây bệnh như E. coli, Salmonella, trứng giun, hạt cỏ. Đống ủ tốt nóng lên trên 55°C sẽ tiêu diệt phần lớn số này.
Không xót rễ: phân tươi khi phân hủy trong đất sinh nóng và khí amoniac, dễ làm cháy rễ non, nhất là phân gà.
Giảm mùi, giảm khối lượng: sau khi ủ, khối phân còn khoảng một nửa hoặc ít hơn, dễ vận chuyển, dễ rải.
Nguyên liệu và tỉ lệ phối trộn
Một đống ủ tốt cần hai nhóm: nhóm “xanh” giàu đạm (phân bò, phân heo, phân gà, rau cỏ tươi) và nhóm “nâu” giàu chất xơ (rơm rạ, trấu, lá khô, mùn cưa, thân bắp băm nhỏ). Các nhà khoa học tính theo tỉ lệ cacbon trên đạm, gọi là C/N; đống ủ chạy tốt nhất khi C/N khoảng 25–30.
Phân bò có C/N khoảng 15–20; phân gà còn thấp hơn, chỉ khoảng 10, tức là rất nhiều đạm.
Rơm rạ có C/N khoảng 70–100; mùn cưa lên tới vài trăm.
Vì vậy phân chuồng gần như luôn cần trộn thêm chất độn như rơm, trấu, mùn cưa. Phân gà cần nhiều chất độn hơn phân bò.
Bà con không cần tính chính xác. Hãy nhìn và ngửi: đống ủ bốc mùi khai là thừa đạm, cần thêm rơm, mùn cưa; đống ủ mãi không nóng là thiếu đạm hoặc quá khô.
Các bước ủ phân chuồng
1. Chọn chỗ và đánh đống
Chọn nơi cao ráo, không đọng nước, có mái che hoặc bạt, cách xa giếng nước, ao, mương.
Băm nhỏ rơm, thân cây để mau phân hủy. Rải xen kẽ từng lớp phân và lớp chất độn, mỗi lớp tưới ẩm.
Đống không nên quá nhỏ, vì đống nhỏ mất nhiệt nhanh, không đủ nóng để diệt mầm bệnh; cũng đừng quá to, vì giữa đống thiếu không khí sẽ bị thối. Mỗi chiều tối thiểu khoảng 1 m là vừa.
2. Giữ độ ẩm vừa phải
Độ ẩm lý tưởng khoảng 50–60%. Cách thử đơn giản: bốc một nắm, bóp chặt, thấy rỉ ra vài giọt nước là vừa. Bóp chảy thành dòng là quá ướt – đống sẽ thiếu khí, bốc mùi thối; bóp mà rời rạc, không rỉ nước là quá khô – vi sinh vật chậm làm việc. Khô thì tưới thêm, ướt thì trộn rơm khô và đảo.
3. Theo dõi nhiệt độ và đảo đống
Ủ đúng thì chỉ sau vài ngày đống đã nóng lên. Khoảng 45–65°C là đống đang “chín” tốt. Giữ trên 55°C ít nhất 3 ngày mới diệt được phần lớn mầm bệnh, hạt cỏ.
Không có nhiệt kế thì cắm một thanh sắt vào giữa đống chừng 10 phút, rút ra sờ thấy nóng rát tay là tốt.
Đảo khi đống nguội bớt (thường sau 1–2 tuần): đưa phần ngoài vào trong, phần trong ra ngoài để chỗ nào cũng được ủ nóng, đồng thời cấp thêm không khí. Mỗi lần đảo kiểm tra lại độ ẩm.
Đống quá nóng, trên khoảng 75°C, cũng không tốt; nên đảo và tưới bớt nóng.
4. Ủ chín
Khi đảo mà đống không nóng lên nữa (đủ ẩm mà vẫn nguội) là giai đoạn phân hủy mạnh đã qua. Lúc này để yên thêm khoảng 1–2 tháng cho phân chín. Nếu đảo thường xuyên, tổng thời gian khoảng 2–4 tháng; ít đảo thì có thể kéo dài nửa năm đến một năm.
Dùng men vi sinh có cần không?
Men vi sinh như Trichoderma BIO FA chứa nấm và vi khuẩn giúp phân giải chất xơ. Một số nghiên cứu cho thấy bổ sung nấm Trichoderma có thể rút ngắn thời gian ủ với nguyên liệu nhiều xơ. Tuy vậy kết quả không phải lúc nào cũng giống nhau, tùy nguyên liệu và cách ủ.
Rải men đều theo từng lớp khi đánh đống, liều theo hướng dẫn trên bao bì.
Có thể bổ sung thêm khi đảo đống hoặc lúc phân bắt đầu nguội, vì nhiệt độ quá cao giai đoạn đầu có thể làm vi sinh có ích giảm mạnh.
Men chỉ là “trợ thủ”: trộn đúng, đủ ẩm, đảo đều mới là quyết định.
Nhận biết phân đã hoai mục
Màu nâu sẫm đến đen, tơi xốp, đồng đều, không còn nhận ra cọng rơm, cục phân ban đầu.
Mùi như đất ẩm, không còn mùi khai, mùi thối.
Đảo lại, tưới ẩm mà không nóng lên nữa.
Khối lượng đã giảm còn khoảng một nửa so với lúc đầu.
Lưu ý
Đeo găng tay, khẩu trang, ủng khi ủ và đảo phân; rửa tay sạch sau khi làm.
Che đậy đống ủ để mưa không làm trôi dinh dưỡng và không bị nắng làm khô.
Với rau ăn lá, rau ăn sống, chỉ dùng phân đã thật hoai.
Tóm lại
Ủ phân chuồng đúng cách gói gọn trong mấy việc: trộn phân với rơm, trấu cho cân đối, giữ ẩm vừa bóp rỉ vài giọt, để đống nóng lên trên 55°C, đảo khi nguội và ủ chín thêm 1–2 tháng. Phân hoai đen, tơi, mùi đất là đem bón được. Dùng thêm men vi sinh giúp đống ủ chạy nhanh và đều hơn.
Bà con cần tư vấn chọn men ủ hay cách kết hợp phân chuồng với phân bón khác, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Khuyến nông Đại học Bang Oregon – EM 8825 “Composting: An Alternative for Livestock Manure Management”; Khuyến nông Đại học Bang Michigan – “One Horse or a Hundred: Composting”; Khuyến nông Texas A&M AgriLife – tài liệu ủ phân; Khuyến nông Đại học Bang North Dakota – bảng tỉ lệ C/N nguyên liệu ủ; Tạp chí Khoa học Nông nghiệp Mexico (INIFAP) – nghiên cứu ủ phụ phẩm nông nghiệp có bổ sung nấm Trichoderma harzianum.